भानुभक्त आचार्य

विकिपीडिया, कश्चन स्वतन्त्रः विश्वकोशः

भानुभक्त आचार्य
Bhanubhakta Acharya
१८७१-१९२५

कालः	विक्रम सम्वत
जन्मस्थानम्	चुँदीरम्घा ग्राम तनहुँ मण्डल नेपाल
मरणस्थानम्
भाषा	नेपाली
विभागः	पद्यम्
काव्यनामः	भानुभक्तिय रामायण
आश्रयदाता
आवासस्थानम्
प्रमुख कृतयः	{{{प्रमुख कृतयः}}}

पिता	धनञ्जय आचार्य
माता
पुत्रः

भानुभक्त आचार्य नेपाली भाषास्य आदिकवि आसीत्। स बाल्मिकीय रामायणस्य नेपालीभाषा अनुवाद कार्येषु लोकप्रसिद्ध अस्ति।

प्रारम्भिक जीवन एवं शिक्षा

[सम्पादयतु]

भानुभक्त आचार्यस्य जन्म: १३ जुलै १८१४ तमे वर्षे (२९ आषाढ़ १८७१ ई.पू.) नेपालस्य तनहुनमण्डलस्य चुँदीरम्धाग्रामे धनञ्जय आचार्यस्य, धर्मवती आचार्यस्य च गृहे अभवत् ।^[१] तस्य पिता धनञ्जय आचार्यः सर्वकारीयः अधिकारी आसीत्, सर्वेभ्यः भ्रातृभ्यः ज्येष्ठः आसीत् । भानुभक्तः स्वगृहे पितामहेन, अनन्तरं वाराणसीनगरे संस्कृतस्य प्राथमिकशिक्षां प्राप्तवान् ।

साहित्यिकवृत्ति

[सम्पादयतु]

नेपालीभाषासहिताः दक्षिण एशियायाः भाषाः तस्मिन् समये अधिकतया भाषाप्रसारणस्य मौखिकमाध्यमेन एव सीमिताः आसन् यत्र लिखितसन्दर्भः साहित्यिकः प्रभावः च अल्पः आसीत् यतो दक्षिण एशियायाः अधिकांशः लिखितग्रन्थाः संस्कृतस्य प्रधानाः आसन्, अतः प्रायः सामान्यजनानाम् कृते दुर्गमः आसीत् । यतो हि भिक्षवः बहुनः च आचार्यविद्वान् पुरोहितत्वेन उत्कृष्टतां प्राप्तवन्तः जातिः आसीत्, तस्मात् सर्वेषां धर्मग्रन्थादिसाहित्यग्रन्थानां प्रवेशः केवलं तेषां कृते एव सीमितः आसीत्, ये अपि शिक्षां प्राप्तुं संस्कृतं च अवगन्तुं शक्नुवन्ति स्म, अल्पाः एव आसन् अनेके कवयः संस्कृतभाषायां काव्यानि लिखितवन्तः आसन्, आचार्यः तु नेपालीभाषायां लेखनं कर्तुं आरब्धवान् येन न केवलं भाषा लोकप्रियतां प्राप्तवती अपितु राणाशासकानाम् अपि तस्य स्वीकारः प्राप्तः ।

रामस्य वीरकार्याणां प्रति आचार्यस्य परोपकारः तस्य कथां नेपालीभाषिणां जनानां कृते सुलभं कर्तुं तात्कालिकतां आनयत् । यतः अधिकांशजनाः संस्कृतभाषां न अवगच्छन्ति स्म, तस्मात् सः महाकाव्यस्य नेपालीभाषायां अनुवादं कृतवान् । रामायणस्य गीतात्मककथाशैल्याः संरक्षणं कृत्वा तस्य अनुवादाः तदेव गीतसारं वहन्ति इति विद्वांसः मन्यन्ते यत् "भवः मर्मा च (भव रर्मर्म)" यत् काव्यवत् ध्वनितुं न अपि तु रामायणस्य प्रादेशिकप्रभावं वा आन्तरिकं अर्थं वा विकृतं विना गीतवत् अधिकं ध्वन्यते स्म।

सः पाश्चात्यशिक्षां न प्राप्तवान् न च विदेशीयसाहित्येन परिचितः आसीत् येन तस्य कार्यं अनुभवयात्रा च लोकभाषासाहित्यव्यवस्थायाः कृते मौलिकं कृत्वा तस्य कृतीषु प्रबलं नेपालीस्वादं आनयत् तस्य लेखनानां मुख्यविशेषताः सरलाः तथापि धर्मस्य भावः, सरलतायाः भावः, स्वदेशस्य उष्णता च प्रबलाः आसन् यस्य तुलना अन्ये बहवः कवयः न कर्तुं शक्तवन्तः धनिककुटुम्बस्य सन् तस्य कदापि आर्थिकक्लेशः नासीत्, अविस्मरणीयं जीवनं च यावत् सः समाजाय किमपि दातुम् इच्छन्तं तृणकर्तकं न मिलितवान् येन सः मृत्योः अनन्तरं अपि स्मर्तुं शक्नोति स्म तृणच्छेदकस्य वचनं एव तस्य प्रेरणाम् अयच्छत् यत् सः किमपि कार्यं कर्तुं शक्नोति यत् समाजे चिह्नं त्यजति।

सः स्वजीवने द्वौ कृतिद्वयं लिखितवान् येषु एकं भानुभक्ते रामायणं अपरं च कारागारे स्थित्वा प्रधानमन्त्रिणं प्रति पद्यरूपेण लिखितं पत्रम्। कागदपत्रेषु हस्ताक्षरं कर्तुं केनचित् दुर्बोधतायाः कारणात् सः बलिबकः कृत्वा कारागारे प्रेषितः । कारागारे तस्य स्वास्थ्यं क्षीणं जातम्, मुक्तस्य मिथ्या आशाः अपि दत्ताः परन्तु तस्य प्रकरणं अपि न श्रुतम् । अतः, सः प्रधानमन्त्रिणं प्रति स्वस्य स्वतन्त्रतायाः याचिकापत्रं लिखितवान्, यत् पश्चात् तस्य महतीषु कृतिषु अन्यतमम् अभवत् । सः न केवलं स्वकाव्येन स्वतन्त्रतां प्राप्तवान् अपितु धनस्य पुटम् अपि दत्तवान् यतः सः तस्मिन् एव भाषायां लिखितवान् यत् तत्कालीनः प्रधानमन्त्री जनसमूहं प्रयोक्तुं बाध्यं कर्तुम् इच्छति स्म १८६८ तमे वर्षे यदा सः मृतः तदा सः न जानाति स्म यत् सः एकस्मिन् दिने नेपालस्य पूज्यतमकविषु अन्यतमः भविष्यति । तस्य सृष्टिः तु न प्रकाशिता, तस्य योगदानस्य श्रेयः न प्राप्य सः मृतः ।^[२]

कृतयः

[सम्पादयतु]

भानुभक्तस्य बहवः ग्रन्थाः श्रूयन्ते । तेषु अपि काश्चन प्रसिद्धाः रचनाः अत्र कथ्यन्ते - भानुभक्तीय रामायण, बधुशिक्षा, भक्तमाला, प्रश्नोत्तरं नाम्ना परिचित कृतानि सन्ति।