विकिपीडिया:प्रयोगपृष्ठम्
मनोविज्ञान में सामाजिक बहिष्कार एवं भेदभाव
सामाजिकबहिष्कारः भेदभावः च मनोविज्ञानस्य अनुशासनस्य अन्तः केन्द्रचिन्ताः सन्ति यतोहि ते व्यक्तिगतकल्याणं, समूहगतिशीलतां, सामाजिककार्यक्षमतां च गहनतया प्रभावितयन्ति सामाजिकबहिष्कारः तान् प्रक्रियान् निर्दिशति येषां माध्यमेन व्यक्तिः समूहः वा व्यवस्थितरूपेण समाजस्य सदस्येभ्यः उपलभ्यमानेभ्यः अधिकारेभ्यः, अवसरेभ्यः, संसाधनेभ्यः च अवरुद्धः भवति भेदभावे जातिः, लिंगः, जातिः, वर्गः, धर्मः, विकलाङ्गता, यौन-अभिरुचिः, आयुः इत्यादिषु सामाजिकवर्गविशेषे सदस्यतायाः आधारेण व्यक्तिनां अन्यायपूर्णः अथवा पूर्वाग्रहपूर्णः व्यवहारः भवति मनोविज्ञानस्य अन्तः एतासां घटनानां बहुस्तरयोः परीक्षणं भवति-संज्ञानात्मकं, भावनात्मकं, व्यवहारिकं, पारस्परिकं, संरचनात्मकं च-बहिष्कारः कथं कार्यं करोति, तस्य सम्बोधनं कथं कर्तुं शक्यते इति व्यापकं अवगमनं प्रदाति|
अवधारणागत आधार मनोवैज्ञानिकदृष्ट्या सामाजिकबहिष्कारः वस्तुनिष्ठः व्यक्तिपरकः च भवितुम् अर्हति । वस्तुनिष्ठरूपेण तस्मिन् रोजगारस्य, शिक्षायाः, आवासस्य, स्वास्थ्यसेवायाः वा अस्वीकारः भवितुं शक्नोति । व्यक्तिपरकरूपेण उपेक्षितस्य, तिरस्कृतस्य, अवमूल्यनस्य वा अनुभवं निर्दिशति । बहिष्कारस्य सूक्ष्मरूपाः अपि-यथा संभाषणात् बहिः त्यक्ताः-तीव्रमनोवैज्ञानिकवेदनाम् उत्पन्नं कर्तुं शक्नुवन्ति । सामाजिकमनोविज्ञानस्य शोधं दर्शयति यत् सामाजिकः स्वामित्वं मानवस्य मौलिकः आवश्यकता अस्ति । यदा एषा आवश्यकता तर्जितः भवति तदा व्यक्तिः शारीरिकवेदनासदृशं दुःखं अनुभवन्ति । सामाजिकप्रत्याख्यानस्य मस्तिष्कप्रक्रियाः शारीरिकक्षतिसम्बद्धैः सह अतिव्याप्ताः भवन्ति, येन सामाजिकसमावेशस्य गहनं मनोवैज्ञानिकं महत्त्वं प्रकाशितं भवति विवेकः तु प्रायः रूढिवादेषु पूर्वाग्रहेषु च मूलभूतः भवति । रूढिवादाः संज्ञानात्मकाः योजनाः सन्ति-मानसिकशॉर्टकट्-यत् समूहसदस्यतायाः आधारेण व्यक्तिनां वर्गीकरणं करोति । पूर्वाग्रहः समूहस्य प्रति नकारात्मकदृष्टिकोणान् वा भावानाम् अभिप्रायं ददाति, विवेकः तु तेषां मनोवृत्तीनां व्यवहारव्यञ्जनम् । एताः प्रक्रियाः परस्परं सम्बद्धाः सन्ति : रूढिवादाः भावानाम् प्रभावं कुर्वन्ति, ये ततः व्यवहारस्य मार्गदर्शनं कुर्वन्ति ।
सैद्धान्तिक दृष्टिकोण सामाजिकबहिष्कारस्य भेदभावस्य च व्याख्याने अनेके मनोवैज्ञानिकसिद्धान्ताः सहायकाः भवन्ति । हेनरी ताजफेल्, जॉन टर्नर च प्रस्तावितः सामाजिकपरिचयसिद्धान्तः सूचयति यत् व्यक्तिः स्वस्य आत्मसंकल्पनायाः भागं ताभ्यां सामाजिकसमूहेभ्यः प्राप्नोति येषु ते सन्ति जनाः सकारात्मकसामाजिकपरिचयं निर्वाहयितुम् प्रेरिताः भवन्ति, प्रायः स्वस्य समूहान्तर्गतस्य अनुकूलतां कृत्वा बहिःसमूहानां अपमानं कृत्वा । एषः समूहान्तर्गतपक्षपातः सूक्ष्मं प्रकटं वा भेदभावं जनयितुं शक्नोति । मुजाफर शेरिफ् इत्यनेन विकसितः यथार्थसङ्घर्षसिद्धान्तः सीमितसम्पदां विषये स्पर्धायाः कारणात् अन्तरसमूहवैरभावः भवति इति प्रतिपादयति । यदा समूहाः स्वस्य आर्थिकसामाजिकस्थितिः संकटग्रस्ता इति गृह्णन्ति तदा बहिष्कारप्रथाः तीव्राः भवन्ति । जॉन् जोस्ट् इत्यनेन प्रवर्धितः सिस्टम् जस्टिफिकेशन थ्योरी इत्यस्य मतं यत् व्यक्तिः विद्यमानसामाजिकव्यवस्थानां रक्षणाय न्याय्यतां च कर्तुं प्रेरिताः भवन्ति, यदा अपि ताः प्रणाल्याः तेषां हानिः भवति एतेन व्याख्यायते यत् हाशियाकृताः व्यक्तिः कदाचित् नकारात्मकरूढिवादं किमर्थं आन्तरिकं कर्तुं शक्नुवन्ति । अन्यः प्रभावशाली रूपरेखा अस्ति स्टीरियोटाइप् थ्रेट् सिद्धान्तः, यस्य प्रवर्तनं क्लाउड् स्टील् इत्यनेन कृतम् । यदा व्यक्तिः स्वसमूहस्य विषये नकारात्मकं रूढिवादं पुष्टयितुं भयं अनुभवन्ति तदा तेषां कार्यप्रदर्शने दुःखं भवितुम् अर्हति इति सूचयति । यथा गणितस्य विषये लैङ्गिकरूढिवादस्य स्मरणं प्राप्ताः महिलाः गणितकार्य्येषु न्यूनप्रदर्शनं कर्तुं शक्नुवन्ति । एषा घटना न केवलं बाह्यरूपेण अपितु आन्तरिकरूपेण अपि विवेकः कथं कार्यं करोति इति दर्शयति ।
संज्ञानात्मक एवं भावनात्मक प्रक्रियाएँ संज्ञानात्मकस्तरस्य वर्गीकरणं स्वयमेव भवति, प्रायः अचेतनं च भवति । मनुष्याः अन्येषां शीघ्रमेव सामाजिकवर्गेषु क्रमेण स्थापयन्ति, एषा प्रक्रिया कदाचित् विकासात्मकजीवनस्य उद्देश्यं सेवते स्म किन्तु अधुना पूर्वाग्रहे योगदानं ददाति । अन्तर्निहितः पूर्वाग्रहः अचेतनवृत्तिः निर्दिशति ये निर्णयं व्यवहारं च प्रभावितयन्ति । ये व्यक्तिः सचेतनतया समानतायाः समर्थनं कुर्वन्ति ते अपि अन्तर्निहितपूर्वग्रहान् आश्रयितुं शक्नुवन्ति, ये अन्तर्निहितसङ्घपरीक्षा (IAT) इत्यादिभिः कार्यैः प्रकाशिताः भवन्ति । भावनात्मकरूपेण सामाजिकबहिष्कारः एकान्ततायाः, लज्जायाः, क्रोधस्य, दुःखस्य च भावनां प्रेरयति । दीर्घकालं यावत् बहिष्कारः अवसादं, चिन्ता, न्यूनस्वाभिमानं च जनयितुं शक्नोति । मनोवैज्ञानिकाः वदन्ति यत् अन्नं वा आश्रयं वा इव स्वामित्वं आवश्यकम् । बहिष्कृते व्यक्तिः प्राथमिकरूपेण द्वयोः प्रकारयोः प्रतिक्रियां दातुं शक्नोति : निवृत्तिः आक्रामकता वा । केचन अनुरूपतां स्वीकृत्य पुनः स्वीकारं प्राप्तुं प्रयतन्ते, केचन तु बहिष्कर्तृणां विरुद्धं कदाचित् हिंसकरूपेण प्रतिकारं कुर्वन्ति ।
विकासात्मक दृष्टिकोण सामाजिकबहिष्कारः जीवनस्य प्रारम्भे एव आरभ्यते । बाल्यकाले सहपाठिनां प्रत्याख्यानेन भावनात्मकविकासे महत्त्वपूर्णः प्रभावः भवितुम् अर्हति । ये बालकाः निरन्तरं बहिष्कृताः भवन्ति तेषां शैक्षणिककठिनता, सामाजिकचिन्ता, व्यवहारसमस्या च अधिका भवति । बालकानां किशोराणां च मध्ये भेदभावस्य बहिष्कारस्य च स्पष्टं उत्पीडनम् अस्ति । किशोरावस्था विशेषतया संवेदनशीलः कालः अस्ति यतः तादात्म्यनिर्माणं केन्द्रं भवति । अस्मिन् चरणे जाति-जातीय-शरीर-प्रतिबिम्बस्य, कामुकतायाः वा आधारेण हाशियाः भवितुं स्वस्थ-आत्म-अवधारणायाः विकासं बाधितुं शक्नोति । कलङ्कस्य आन्तरिकीकरणं प्रौढतां यावत् स्थातुं शक्नोति, येन करियरविकल्पाः, सम्बन्धाः, मानसिकस्वास्थ्यं च प्रभाविताः भवन्ति ।
सांस्कृतिक एवं संरचनात्मक आयाम मनोविज्ञानं प्रायः व्यक्तिगत-अनुभवानाम् उपरि केन्द्रितं भवति, सामाजिक-बहिष्कारः सामाजिक-संरचनासु गभीररूपेण निहितः भवति । संस्थागतभेदभावः तदा भवति यदा नीतयः व्यवहाराः वा व्यवस्थितरूपेण कतिपयान् समूहान् हानिम् अकुर्वन् । यथा, गुणवत्तापूर्णशिक्षायाः अथवा स्वास्थ्यसेवायाः असमानप्रवेशः बहिष्कारं स्थापयति । सांस्कृतिकमनोविज्ञानं सांस्कृतिकमान्यताभिः ऐतिहासिकसन्दर्भैः च भेदभावस्य आकारः भवति इति बोधयति । केषुचित् समाजेषु जातिव्यवस्था, जातिपदानुक्रमः, पितृसत्तात्मकपरम्परा वा बहिष्कारं सामान्यं कुर्वन्ति । एते सांस्कृतिककथाः समाजीकरणस्य, माध्यमानां, संस्थानां च माध्यमेन प्रसारिताः भवन्ति, येन पीढिषु पूर्वाग्रहं सुदृढं भवति । अन्तरविच्छेदत्वस्य अवधारणा अवगमनं अधिकं गभीरं करोति । व्यक्तिः बहुविधं, अतिव्याप्तरूपेण भेदभावस्य सामना कर्तुं शक्नोति-यथा लिंगं विकलाङ्गता वा जातिः सामाजिक-आर्थिकस्थितिः च। एक-अक्ष-विवेकस्य अपेक्षया प्रायः प्रतिच्छेदक-परिचयानां मनोवैज्ञानिकः प्रभावः अधिकः भवति ।
मानसिक स्वास्थ्य परिणाम विवेकस्य मानसिकस्वास्थ्यस्य च सम्बन्धः सुस्थापितः अस्ति । भेदभावस्य दीर्घकालीनसंपर्कः तनावहार्मोनस्य उच्चस्तरेन, हृदयरोगस्य वर्धितजोखिमेन, प्रतिरक्षाकार्यक्षमतया च सम्बद्धः भवति मनोवैज्ञानिकाः एतत् “अल्पसंख्यकतनावम्” इति वर्णयन्ति, यत्र हाशियाकृताः व्यक्तिः स्वपरिचयसम्बद्धानां सततं तनावकारकाणां सामनां कुर्वन्ति । बहिष्कारस्य अनुभवाः विद्वान् असहायतां जनयितुं शक्नुवन्ति-एषा अवस्था यस्मिन् व्यक्तिः मन्यते यत् तेषां परिणामेषु नियन्त्रणं नास्ति । एषा धारणा प्रेरणा न्यूनीकरोति, अवसादस्य लक्षणं च पोषयति । तद्विपरीतम्, सशक्तसमूहपरिचयः सामाजिकसमर्थनं च नकारात्मकप्रभावानाम् विरुद्धं बफरं कर्तुं शक्नोति। सामूहिकपरिचयः लचीलापनं, गौरवं, सशक्तिकरणं च प्रदातुं शक्नोति।
कार्यस्थल एवं शैक्षिक संदर्भ कार्यस्थलेषु वेतनान्तराणां, पक्षपातपूर्णमूल्यांकनस्य च माध्यमेन भेदभावः प्रकटितः भवति । संगठनात्मकमनोविज्ञानस्य अध्ययनं भवति यत् अचेतनपक्षपाताः नियुक्तिनिर्णयान् नेतृत्वस्य अवसरान् च कथं प्रभावितयन्ति। सूक्ष्म-आक्रामकाः-सूक्ष्माः, प्रायः अनभिप्रेताः भेदभावपूर्णाः टिप्पण्याः-सञ्चयः कृत्वा शत्रुतापूर्णं वातावरणं निर्मातुं शक्नुवन्ति । शैक्षिकपरिवेशेषु भेदभावपूर्णप्रथाः भिन्नाः शिक्षकाः अपेक्षाः समाविष्टाः भवितुम् अर्हन्ति । शोधं दर्शयति यत् शिक्षकानां अपेक्षाः छात्राणां प्रदर्शनं महत्त्वपूर्णतया प्रभावितं कर्तुं शक्नुवन्ति, एषा घटना स्वयमेव पूर्णा भविष्यद्वाणी इति प्रसिद्धा अस्ति । यदा हाशियाकृताः छात्राः न्यूनसमर्थाः इति गृह्यन्ते तदा तेषां अवसराः न्यूनाः भवितुम् अर्हन्ति, येन असमानतायाः पुष्टिः भवति ।
अङ्कीययुगे सामाजिकबहिष्कारः सामाजिकमाध्यमानां उदयेन बहिष्कारस्य नूतनानि रूपाणि प्रवर्तन्ते, यथा साइबर-उत्पीडनं, ऑनलाइन-उत्पीडनं च । अङ्कीयस्थानानि पूर्वाग्रहं प्रवर्धयितुं शक्नुवन्ति, रूढिवादं तीव्रगत्या प्रसारयितुं शक्नुवन्ति । परन्तु ते समावेशस्य वकालतम् कुर्वतां हाशियाकृतानां स्वराणां सामाजिकान्दोलनानां च मञ्चान् अपि प्रददति । ऑनलाइन-बहिष्कारः विशेषतया हानिकारकः भवितुम् अर्हति यतोहि सः दृश्यमानः, निरन्तरः, पलायनः च कठिनः च अस्ति । ये किशोराः साइबर-बहिष्कारस्य अनुभवं कुर्वन्ति तेषां प्रायः चिन्ता, अवसादः च वर्धिता इति निवेदयन्ति । एवं मनोविज्ञानं सामाजिकपरस्परक्रियायाः आकारं कुर्वतां प्रौद्योगिकीपरिवर्तनानां अनुकूलतां निरन्तरं दातव्यम्।
सामनाकरणं लचीलता च तस्य हानिकारकप्रभावानाम् अभावेऽपि व्यक्तिः समुदायश्च सामनाकरणरणनीतयः विकसयन्ति । अनुकूली सामना कर्तुं सामाजिकसमर्थनस्य अन्वेषणं, कार्यकर्तृत्वे संलग्नता, समूहे सकारात्मकपरिचयस्य विकासः च अन्तर्भवति । संज्ञानात्मकं पुनर्मूल्यांकनं-भेदभावपूर्णानुभवानाम् पुनः रूपरेखाकरणं-भावनात्मकं दुःखं न्यूनीकर्तुं शक्नोति।
समुदायस्तरीयहस्तक्षेपाः, यथा समावेशीशिक्षाकार्यक्रमाः, विविधताप्रशिक्षणं च, पूर्वाग्रहस्य न्यूनीकरणस्य उद्देश्यं भवति । अन्तरसमूहसंपर्कसिद्धान्तः सूचयति यत् समानस्थितौ समूहानां मध्ये सार्थकपरस्परक्रिया पूर्वाग्रहं न्यूनीकर्तुं शक्नोति । संरचितसहकारीक्रियाकलापाः सहानुभूतिम्, दृष्टिकोणग्रहणं च प्रोत्साहयन्ति।
भेदभावस्य निवारणे मनोविज्ञानस्य भूमिका मनोविज्ञानस्य द्वयात्मका भूमिका अस्ति : भेदभावस्य तन्त्राणि अवगन्तुं तस्य न्यूनीकरणाय हस्तक्षेपाणां परिकल्पना च । साक्ष्य-आधारित-दृष्टिकोणेषु पूर्वाग्रह-जागरूकता-प्रशिक्षणं, रूढि-प्रतिस्थापन-रणनीतयः, सहानुभूति-निर्माण-अभ्यासाः च सन्ति । बहिष्कारस्य परिणामतः आघातं अपि चिकित्साशास्त्रीयमनोवैज्ञानिकाः सम्बोधयन्ति । सांस्कृतिकरूपेण संवेदनशीलचिकित्सा ग्राहकानाम् अनुभवानां सामाजिकसन्दर्भं स्वीकुर्वति । व्यक्तिनां रोगविज्ञानं न कृत्वा चिकित्सकाः भेदभावं दुःखस्य वैधं स्रोतः इति स्वीकुर्वन्ति । अपि च सामुदायिकमनोविज्ञानं सशक्तिकरणं सामाजिकपरिवर्तनं च बलं ददाति । एतत् समानतां समावेशं च प्रवर्धयन्तः नीतयः वकालतम् करोति । मनोवैज्ञानिकसंशोधनं भेदभावस्य सामाजिकव्ययस्य प्रकाशनं कृत्वा सार्वजनिकनीतिं सूचयति।
क्लासिकल कण्डिशनिङ्ग
पावलोव् नाम रूसीयः जीववैज्ञानिकः प्रथमतः ‘‘क्लासिकल् कण्डिशनिङ्ग’’ इति शिक्षणप्रक्रियाम् अवगच्छत्। एषा प्रक्रिया व्यवहार मनश्शास्त्रस्य आधाररूपेण प्रसिद्धा अस्ति। अस्मिन् प्रकारे जीवः पूर्वम् असम्बद्धयोः अपि द्वयोः उद्दीपनयोः मध्ये सम्बन्धं निर्माय व्यवहारपरिवर्तनम् अधिगच्छति। इयं शिक्षापद्धतिः न केवलं प्रयोगशालायां दृश्यते, अपि तु नित्यजीवने, शिक्षायाम्, चिकित्सायाम् च महत्त्वपूर्णा अस्ति। क्लासिकल् कण्डिशनिङ्गस्य मूलभूताः संकल्पनाः पावलोवेन कृतासु प्रयोगेषु ज्ञातं यत्— 1. अशिक्षितोद्दीपनम् (Unconditioned Stimulus – UCS): यत् स्वभावतः एव प्रतिक्रियां जनयति। यथा - अन्नगन्धेन लारं भवति । 2. अशिक्षितप्रतिक्रिया (Unconditioned Response – UCR): अशिक्षितोद्दीपनेन उत्पन्ना स्वाभाविका प्रतिक्रिया।यथा—लालानिर्गमः। 3. निष्प्रभावोद्दीपनम् (Neutral Stimulus – NS): यत् आरम्भे कस्यापि प्रतिक्रियायाः कारणं न भवति।यथा—घण्टानिनादः। 4. शिक्षितोद्दीपनम् (Conditioned Stimulus – CS): यत् पुनः-पुनः अशिक्षितोद्दीपनेन सह योजितं सन् प्रतिक्रियां जनयति। 5. शिक्षितप्रतिक्रिया (Conditioned Response – CR): शिक्षितोद्दीपनेन उत्पादिता नवीना प्रतिक्रिया। पावलोवस्य प्रसिद्धः श्वापदप्रयोगः शास्त्रीयकण्डिशनिङ्गस्य उत्तमं उदाहरणम् अस्ति । प्रारम्भे श्वः पोषिते सति तस्य मुखात् स्वाभाविकतया लारं उत्पद्यते । अत्र भोजनं अशिक्षितं उत्तेजकं (UCS) भवति, लारप्रवाहनिष्पादनं च अशिक्षितप्रतिक्रिया (UCR) भवति । पावलोवः भोजनं दातुं पूर्वं घण्टानिनादम् अकरोत्। आरम्भे घण्टानिनादः कस्यापि प्रतिक्रियायाः कारणं नाभवत सः निष्प्रभावोद्दीपनम् (NS) आसीत्। परन्तु यदा सः घण्टानिनादं च भोजनं च पुनः पुनः सह प्रदत्तवान्, तदा श्वानः उभयोः मध्ये सम्बन्धं अधिगच्छत्। कतिपयदिनानन्तरं— यदा केवलं घण्टानादः श्रूयते स्म, अन्नं दत्तम् अपि, तदा श्वः लारं पातुं प्रवृत्तः । अधुना- घण्टा विद्वान् उत्तेजकः (CS) अभवत् । लारपातः विद्वान् प्रतिक्रिया (CR) अभवत् । एवं पावलोवः सिद्धं कृतवान् यत् जीवाः सम्बन्धानां आधारं प्राप्य नूतनान् व्यवहारान् शिक्षन्ति ।
शास्त्रीयकण्डिशनिङ्गस्य अन्यत् सरलं उदाहरणम् एकः बालकः अस्तीति कल्पयामः। अस्य नाम “अनिलः” इति। अनिलः प्रतिदिनं विद्यालयं गन्तुं प्रातःकाले उत्तिष्ठति। सामान्यतः सः सुखेन एव जाग्रति, किन्तु कदाचित् न जाग्रति। तस्य माता प्रातःकाले सुष्ठु सुप्तं एनं जागर्तुं प्रयतते। आदौ माता केवलं निष्प्रभावघण्टानिनादं (Neutral Stimulus) कुर्वन्ती आसीत्—घण्टां वादयति स्म, किन्तु अनिलः न प्रतिजागर्ति। घण्टाया ध्वनिः तस्य जागरणे किमपि न कर्तुं शक्ता। किन्तु अनन्तरं सा नीतिं परिवर्त्य प्रतिदिनं घण्टानिनादं कृत्वा ततः पश्चात् गर्मम् एवं स्वादिष्ठम् दूधम् अनिलाय दातुं प्रारब्धवती। दूधस्य गन्धः, उष्णता, स्वादः च अनिलस्य मनसि आनन्दम् जनयन्ति। अतः दूधम् अशिक्षितोद्दीपनम् (UCS), तथा आनन्दः अशिक्षितप्रतिक्रिया (UCR) अभवत्। यदा माता प्रतिदिनं घण्टानिनादनं + दूधदर्शनम् सह प्रदत्तवती, तदा अनिलः उभयोः मध्ये सम्बन्धं निर्मितवान्। कतिपयदिनानन्तरम् केवलं घण्टानिनादं श्रुत्वा अपि, अनिलः स्वतः एव प्रबुद्धः। तस्य मनः “दूधं भविष्यति” इति प्रतीक्षां करोति स्म। अधुना घण्टा शिक्षितोद्दीपनम् (CS) जाता प्रबोधनम् वा उत्साहः शिक्षितप्रतिक्रिया (CR) अभवत् अतः यत् प्रथमतः असम्बद्धः ध्वनिः आसीत्, स एव आनन्दस्य सूचकः अभवत्। एतत् उदाहरणं दर्शयति यत् न केवलं श्वानाः वा प्राण्यः एव, अपि तु बालकाः, वयस्काः चापि नित्यजीवने उद्दीपनस्य आधारेण नूतनव्यवहारं शिक्षितुं शक्नुवन्ति।
लिटिल्-अल्बर्ट् प्रयोगः — शास्त्रीयकण्डिशनिङ्गस्य प्रसिद्धतमं उदाहरणम्। व्यवहारवैज्ञानिकौ जॉन् वाट्सन्, रोजाली रेनर् च १९२० तमे दशके अतीव प्रसिद्धं प्रयोगं कृतवन्तौ, यस्य नाम “लिटिल् अल्बर्ट् प्रयोगः” इति । अस्य प्रयोगस्य मुख्यं उद्देश्यं आसीत्भ यं मनुष्येभ्यः कृत्रिमरूपेण कथं उपदिष्टुं शक्यते ? तत् ज्ञातुं । प्रयोगविषयः “अल्बर्ट्” इति नामकः बालकः आसीत् । सः अतीव शान्तः, सरलः, निर्भयः च आसीत् । प्रारम्भे वैज्ञानिकौ तस्य स्वाभाविकं भयं परीक्षितवन्तौ । अल्बर्टः न गिलहरीभ्यः, न मृदुगर्दभेभ्यः, न वानरेभ्यः, न मुखौटेभ्यः, न अग्निगुब्बारेभ्यः भयभीतः आसीत्-तेषु कश्चन अपि नासीत् । अतः सः प्रायः निर्भयः बालकः इति निष्पन्नम्। परन्तु वैज्ञानिकाः अल्बर्टस्य समीपे एकं मृदुशुक्लमूषकं स्थापितवन्तः । बालकः मूषकं स्पृशन् प्रसन्नः अभवत्भ यं नासीत्। अतः श्वेतमूषकः तटस्थः उत्तेजकः (NS) आसीत् । ततः तौ वैज्ञानिकौ मूषकं दृष्ट्वा अतीव तीक्ष्णधातुः ध्वनिं कृतवन्तौ । सः शब्दः स्वभावतः बालके भयं जनयति-अतः सः अशिक्षितः उत्तेजकः (UCS) आसीत्, भयः च अशिक्षितप्रतिक्रिया (UCR) आसीत् । प्रयोगः पुनः पुनः एतत् कृतवान्— शुक्लमूषकः दर्शितः → अतीव तीक्ष्णः शब्दः सद्यः निर्मीयते । कतिपयानि वाराः एवम् कृत्वा— अल्बर्टः श्वेतमूषकं दृष्ट्वा एव रोदितुम् आरब्धवान्, यद्यपि धातुः ध्वनिः तत्र नासीत् । अधुना- श्वेतमूषकः विद्वान् उत्तेजकः (CS) अभवत् । भयक्रन्दः विद्वान् प्रतिक्रिया (CR) अभवत् । एवं भयम् अपि कृत्रिमतया उपदिशितुं शक्यते इति निष्कर्षः । सामान्यीकरणम् अस्य प्रयोगस्य सर्वाधिकं रोचकं परिणामः अभवत्-अल्बर्ट् न केवलं श्वेतमूषकाणां, अपितु समानवर्णस्य वस्तूनाम् अपि भयम् अनुभवति स्म । यथा- श्वेत गदः श्वेत वानर श्वेतवर्णीयः श्वेतप्रकाशक्रीडकाः एतेभ्यः सर्वेभ्यः सः भीतः आसीत्। एतत् उत्तेजकसामान्यीकरणं कथ्यते । पृथगात्मता तौ वैज्ञानिकौ बालकः सर्वेभ्यः न बिभेति इति ज्ञातवन्तौ । केचन पदार्थाः श्वेताः अपि भयं न जनयन्ति स्म । अतः बालकः अपि किञ्चित् विवेकं दर्शितवान् । महत्त्वम् अयं प्रयोगः जगति प्रथमः, दर्शयति— मनुष्याणां कृते कृत्रिमभयस्य उपदेशः सम्भवति। उत्तेजकसम्बन्धानुसारं भावनात्मकानुभवाः अपि ज्ञातुं शक्यन्ते । सामान्यीकरणस्य सिद्धान्तः अतीव प्रबलः अस्ति । अयं प्रयोगः अद्यापि मुख्यतया मनोविज्ञानपाठ्यक्रमेषु विशेषतः व्यवहारवादेषु पाठ्यते ।
शिक्षणस्य प्रक्रियाः १. अधिगमः (Acquisition) यदा निष्प्रभावोद्दीपनम् अशिक्षितोद्दीपनेन सह पुनः पुनः संयोज्यते, तदा जीवः नवीनं सम्बन्धं अधिगच्छति। एवं शिक्षितप्रतिक्रिया दृढा भवति। २. लोपः (Extinction) यदि शिक्षितोद्दीपनं बहुशः अशिक्षितोद्दीपनेन विना दीयते, तदा शिक्षितप्रतिक्रिया शनैः दुर्बला भवति, अन्ते लुप्यते च। ३. स्वयंसंभावनम् (Spontaneous Recovery) लोपात् अनन्तरं किञ्चिद् काले व्यतीते शिक्षितप्रतिक्रिया पुनरुत्पद्यते। ४. सामान्यीकरणम् (Generalization) यदा जीवः शिक्षितोद्दीपनम् उपेक्ष्य तत्समानान्यपि उद्दीपकानि एकस्मैव प्रकारे प्रतिक्रियते। ५. विवेचनम् (Discrimination) यदा जीवः शिक्षितोद्दीपनं सामान्येभ्यः अन्येभ्यः च उद्दीपनेभ्यः भिन्नं ज्ञातुं शक्नोति। क्लासिकल् कण्डिशनिङ्गस्य उपयोगाः १. शिक्षायाम् (Education) अनुकूलः कक्ष्यावातावरणः विद्यार्थीनां शिक्षणे सकारात्मकान् भावान् जनयति। प्रतिकूलानुभवाः पुनः भयम् वा उद्वेगं वा उत्पादयन्ति। २. चिकित्सायाम् (Therapy) भयाः, फोबियाः, आघातजन्याः प्रतिक्रियाः च क्लासिकल् कण्डिशनिङ्गेन व्याख्यातुं शक्यन्ते। उद्वेगनाशनाय exposure therapy इति पद्धतिः प्रयुज्यते। ३. नित्यजीवने (Daily Life): गन्धः, शब्दः, स्थळम्, व्यक्तिः वा पूर्वानुभवानां स्मरणम् उद्दीपयन्ति। मोबाइल्-ध्वनिः अपि प्रत्याशां वा उत्साहम् जनयितुं शक्नोति। उपसंहारः क्लासिकल् कण्डिशनिङ्ग इति शिक्षणप्रक्रिया व्यवहारस्य निर्माणे अत्यन्तं प्रभावशाली अस्ति। अस्या माध्यमेन जानीयते यत् अस्माकं बहवः व्यवहाराः सचेतनप्रयत्नेन न, अपि तु सरलानां सम्बन्धानां माध्यमेन एव जायन्ते। पावलोवस्य अध्ययनम् आधुनिकव्यवहारशास्त्रस्य आधारशिलावत् तिष्ठति।