सदस्यः:2330929chetana
अर्थशास्त्रस्य क्रीडासिद्धान्तः (GAME THEORY OF ECONOMICS)
[सम्पादयतु]अर्थशास्त्रस्य रोचकतमासु अवधारणासु क्रीडासिद्धान्तः अन्यतमः अस्ति । मूलतः रणनीतिकपरस्परक्रियाणां अध्ययनं भवति, यदा व्यक्तिः, व्यापारः, राष्ट्राणि अपि निर्णयं कुर्वन्ति यदा तेषां परिणामाः अन्येषां विकल्पेषु निर्भराः भवन्ति यद्यपि प्रायः गणितीयपदेषु स्वरूपितं भवति तथापि क्रीडासिद्धान्तः मानवव्यवहारस्य विषये वर्तते । न केवलं निगमाः कथं स्पर्धां कुर्वन्ति, सर्वकाराः कथं वार्तालापं कुर्वन्ति, शेयरबजाराः कथं प्रतिक्रियां ददति इति व्याख्यायते, अपितु वयं कथं नित्यनिर्णयान् कुर्मः, कुत्र भोजनं कर्तव्यमिति चयनात् आरभ्य सहकार्यं वा स्पर्धां वा कर्तव्यमिति निर्णयपर्यन्तं व्याख्यायते ।
२० शताब्द्याः मध्यभागे जॉन् वॉन् न्यूमैन् तथा ऑस्कर मोर्गेन्स्टर्न् इत्येतयोः अग्रणीकार्येण अस्य सिद्धान्तस्य उत्पत्तिः अभवत् तथा च तस्य अनुप्रयोगाः अर्थशास्त्रस्य गणितस्य च दूरं परं विस्तारिताः सन्ति अद्यत्वे मनोविज्ञानम्, राजनीतिशास्त्रम्, जीवविज्ञानम् अपि इत्यादिषु विविधक्षेत्रेषु क्रीडासिद्धान्तस्य बहुधा उपयोगः भवति । निर्णयनिर्माणं चालयन्ति ये प्रोत्साहनाः, जोखिमाः, प्रेरणाश्च परीक्ष्य, क्रीडासिद्धान्तः प्रतिस्पर्धात्मकेषु सहकारीषु च परिवेशेषु जटिलपरस्परक्रियाणां अवगमनस्य संरचितं मार्गं प्रदाति ।
क्रीडासिद्धान्ते एकः मौलिकः भेदः सहकारी-असहकारी-क्रीडायोः मध्ये अस्ति । सहकारीक्रीडासु क्रीडकाः मिलित्वा उत्तमं परिणामं प्राप्तुं कार्यं कुर्वन्ति, प्रायः गठबन्धनं वा सम्झौतां वा निर्मान्ति । अस्य वास्तविकजगति उदाहरणं ओपेक्-सङ्घः अस्ति, यत्र तैल-उत्पादकाः राष्ट्राणि उत्पादनस्य नियमनार्थं, स्थिरमूल्यानां निर्वाहार्थं च सहकार्यं कुर्वन्ति । तस्य विपरीतम् असहकारक्रीडासु व्यक्तिगतक्रीडकाः स्वतन्त्रतया अभिनयं कुर्वन्ति, प्रायः परस्परं स्पर्धां कुर्वन्ति । अमेजन-वालमार्ट-योः मध्ये यथा दृश्यते, यत्र फर्माः मूल्ययुद्धेषु प्रवृत्ताः सन्ति, तत्र विपणयः एतादृशस्य सामरिकप्रतिद्वन्द्वस्य क्लासिक-उदाहरणानि सन्ति ।
अन्यत् महत्त्वपूर्णं वर्गीकरणं मध्ये अस्ति :
क) शून्य-योग-क्रीडा :- एकस्य क्रीडकस्य लाभः अन्यस्य प्रत्यक्षव्ययेन आगच्छति, यथा पोकर-अथवा उच्च-दाव-वित्तीय-व्यापारे दृश्यते ।
ख) अशून्य-योग :- सर्वे प्रतिभागिनः सहकार्यस्य लाभं प्राप्नुवन्ति। अस्य अधिकानि वास्तविकजगत् अनुप्रयोगाः सन्ति। यथा, अन्तर्राष्ट्रीयव्यापारसम्झौताः प्रायः सम्बद्धानां देशानाम् आर्थिकलाभान् ददति, यद्यपि प्रत्येकं पक्षः उत्तमशर्तानाम् कृते वार्तालापं करोति ।
बन्दी दुविधा
क्रीडासिद्धान्ते एकः प्रसिद्धः अवधारणा अस्ति बन्दी दुविधा इति, यत् व्यक्तिगतसामूहिकहितयोः मध्ये तनावं प्रकाशयति । कल्पयतु अपराधे आरोपितौ व्यक्तिद्वयं स्वतन्त्रतया निर्णयः करणीयः यत् स्वीकारः करणीयः वा मौनं कर्तव्यम् इति । यदि उभौ मौनं तिष्ठतः तर्हि तेषां न्यूनतमं दण्डः प्राप्यते । यदि एकः स्वीकुर्वति, अपरः मौनेन तिष्ठति तर्हि स्वीकारकः न्यूनीकृतं वाक्यं प्राप्नोति, अपरः तु घोरं परिणामं प्राप्नोति । तथापि यदि उभौ स्वीकुर्वतः तर्हि उभौ दुःखं प्राप्नुवतः। कोकाकोला, पेप्सी च आक्रामकमूल्यकटनं कर्तुं निर्णयं कुर्वतः इति विचारयन्तु। यदि द्वयोः अपि कम्पनीयोः मूल्यं न्यूनीकर्तुं न शक्यते तर्हि उभयोः लाभान्तरं दृढं भवति । यदि एकः मूल्यानि कटयति अपरः न करोति तर्हि पूर्वः उत्तरस्य व्ययेन विपण्यभागं प्राप्नोति । परन्तु यदि उभौ मूल्यनिवृत्तौ प्रवृत्तौ भवतः तर्हि उभयोः लाभप्रदतायाः क्षयः जोखिमः भवति । सहकार्यं लाभप्रदं इति ज्ञात्वा अपि अल्पसंख्यकविपण्येषु प्रतिस्पर्धायाः दबावः प्रायः उपअनुकूलपरिणामान् जनयति ।
वास्तविक: जगत: अनुप्रयोग:
अन्तर्राष्ट्रीयसम्बन्धानां अवगमने क्रीडासिद्धान्तः विशेषतया मूल्यवान् अस्ति, यत्र निर्णयनिर्माणे जटिलाः सामरिकगणनाः सन्ति । एकं प्रमुखं ऐतिहासिकं उदाहरणं शीतयुद्धम् अस्ति, यत्र अमेरिके सोवियतसङ्घः च परस्परं आश्वासितविनाशस्य (MAD) सिद्धान्तस्य अन्तर्गतं परमाणुनिवारणरणनीतिषु प्रवृत्तौ उभौ राष्ट्रौ अङ्गीकृतवन्तौ यत् परमाणु-आक्रमणस्य आरम्भेण विनाशकारी प्रतिकारः भविष्यति, येन दीर्घकालं यावत् सामरिक-विरोधः भविष्यति । एतत् परिदृश्यं कुक्कुटक्रीडायाः माध्यमेन सर्वोत्तमरूपेण अवगम्यते, यत्र प्रत्येकं क्रीडकः अन्यः प्रथमं उपजं दास्यति इति आशां कुर्वन् सम्मुखीकरणं प्रति धक्कायति ।
अधिकसमकालीनपदार्थेषु अमेरिका-चीन-सदृशानां प्रमुखानां अर्थव्यवस्थानां मध्ये व्यापारवार्तालापेषु अपि क्रीडा-सैद्धान्तिकगतिशीलता दृश्यते । यदा एकः देशः शुल्कं आरोपयति तदा अन्यः प्रतिकारं कर्तुं शक्नोति, येन आर्थिकतनावः वर्धते । परन्तु उभयपक्षः व्यापारस्य परस्परं लाभं अपि स्वीकुर्वति, येन प्रायः वार्ताद्वारा निपटनं भवति । क्रीडासिद्धान्तः नीतिनिर्मातृणां सामरिकचरणस्य प्रतिचरणस्य च पूर्वानुमानं कर्तुं साहाय्यं करोति, येन ते जटिलकूटनीतिकचुनौत्यं नेविगेट् कर्तुं शक्नुवन्ति ।
यद्यपि क्रीडासिद्धान्तस्य उपयोगः प्रायः उच्चस्तरीयानाम् आर्थिकराजनैतिकरणनीतीनां विश्लेषणार्थं भवति तथापि तस्य सिद्धान्ताः दैनन्दिननिर्णयेषु अपि प्रवर्तन्ते । मित्रैः सह भोजनालयस्य चयनस्य आव्हानं विचारयन्तु। यदि सर्वेषां भिन्नं प्राधान्यं भवति तर्हि समूहेन बहुमतं तृप्तं कर्तुं विकल्पं वार्तालापं कर्तव्यम् । एषः अनौपचारिकः समन्वयक्रीडा अस्ति, यत्र प्रतिभागिभिः सामूहिकरूपेण लाभप्रदं परिणामं प्राप्तुं स्वनिर्णयान् संरेखितव्यम् ।
अन्यत् सामान्यं उदाहरणं यातायातव्यवहारः अस्ति । यदा चालकाः मार्गनियमानां पालनम् कुर्वन्ति तदा सर्वेषां कृते सुचारु यातायातप्रवाहस्य लाभः भवति । परन्तु यदा व्यक्तिः नियमं भङ्गयति-यथा लेन-कटनं वा रक्त-प्रकाशं चालयितुं वा-तदा अन्येषां प्रतिक्रियां कर्तुं बाध्यं करोति, प्रायः जामः वा दुर्घटना वा भवति एतत् मिश्रितप्रेरकक्रीडायाः उदाहरणम् अस्ति, यत्र व्यक्तिगतप्रोत्साहनाः कदाचित् सामूहिककल्याणेन सह विग्रहं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
क्रीडासिद्धान्तः तेषु वातावरणेषु निर्णयनिर्माणं अवगन्तुं संरचितं मार्गं प्रददाति यत्र परिणामाः बहुविधक्रीडकानां क्रियासु निर्भराः भवन्ति । अर्थशास्त्रे, राजनीतिषु, व्यापारे, दैनन्दिनजीवने वा, व्यक्तिः संस्थाः च जटिलरणनीतिकपरस्परक्रियाणां मार्गदर्शनं कथं कर्तुं शक्नुवन्ति इति अन्वेषणं प्रदाति।अधिकाधिकपरस्परसम्बद्धे जगति रणनीतिकचिन्तनस्य कलायां निपुणता न केवलं लाभप्रदं अपितु अत्यावश्यकम्।
सन्दर्भा:
- Resnik, M. D. (1987). GAME THEORY. In Choices: An Introduction to Decision Theory (NED-New edition, pp. 121–176). University of Minnesota Press. http://www.jstor.org/stable/10.5749/j.ctttshgd.9
- Stone, R. W. (2001). The Use and Abuse of Game Theory in International Relations: The Theory of Moves. The Journal of Conflict Resolution, 45(2), 216–244. http://www.jstor.org/stable/3176277