सदस्यः:2330950jonnalagaddadivyaprathibha/प्रयोगपृष्ठम्
नारीवादः तस्य विकासश्च : एकः व्यापकः दृष्टिकोणः
नारीवादः, तस्य मूलतः, लिंगानाम् सामाजिक-राजनैतिक-आर्थिक-समानतायाः विश्वासः अस्ति । प्रत्येकस्य युगस्य आव्हानानां, वास्तविकतायाः च अनुकूलतां प्राप्य शताब्दशः महत्त्वपूर्णं परिवर्तनं जातम् एतत् आन्दोलनम् अस्ति । मताधिकारस्य आग्रहं कुर्वन्तः मताधिकारवादिनः आरभ्य आधुनिककालस्य लैङ्गिकपरिचयविषये चर्चापर्यन्तं समाजे महिलानां पुरुषाणां च परिवर्तनशीलभूमिकायाः प्रतिक्रियारूपेण नारीवादस्य विकासः अभवत्, तथैव जातिवर्गस्य, कामुकतायाः च व्यापकविषयाणां प्रतिक्रियारूपेण अस्मिन् लेखे नारीवादस्य इतिहासः, आन्दोलनस्य प्रमुखतरङ्गाः, तस्य वर्तमान-भविष्य-प्रक्षेपवक्रयोः अन्वेषणं भविष्यति ।
नारीवादस्य मूलानि : पूर्व-आधुनिकनारीवादी विचारः
यद्यपि "नारीवादः" इति पदं स्वयं १९ शताब्द्यां यावत् प्रयोगे न आगतं तथापि अस्य आन्दोलनस्य अन्तर्निहितविचारानाम् मूलं गहनम् अस्ति । प्राचीनसभ्यताः, यथा ग्रीस-रोम-देशयोः, स्त्रियः सार्वजनिकराजनैतिकजीवनात् बहुधा बहिष्कृतवन्तः, येन ते घरेलुभूमिकासु अवरोहिताः । परन्तु केचन प्रारम्भिकाः विचारकाः, यथा ग्रीकदार्शनिकः सफो, रोमनदार्शनिकः हाइपाटिया च, स्वसमयस्य रूढिभ्यः आव्हानं दत्तवन्तः, पारम्परिकलिङ्गभूमिकायाः अवहेलनायाः महिलानां प्रारम्भिकानि उदाहरणानि प्रदत्तवन्तः। प्रबुद्धताकाले (१७-१८ शताब्दी) व्यक्तिगतअधिकारस्य धारणा कर्षणं प्राप्तुं आरब्धा, महिलाः समाजे स्वस्य अधीनस्थस्य स्थितिं प्रश्नं कर्तुं आरब्धाः ब्रिटेनदेशस्य मैरी वोल्स्टोन्क्राफ्ट् इत्यादीनां आकृतीनां, यस्याः मौलिकग्रन्थे ए विण्डिकेशन आफ् द राइट्स् आफ् वुमन (१७९२) इत्यनेन शैक्षिकसामाजिकसमानतायाः आह्वानं कृतम्, तेषां प्रायः आधुनिकनारीवादस्य आधारनिर्माणस्य श्रेयः प्राप्यते वोल्स्टोन्क्राफ्ट् इत्यस्याः विचाराः तस्याः समयस्य कृते कट्टरपंथीः आसन्, यत्र स्त्रियः पुरुषाणाम् अपेक्षया स्वभावतः न्यूनाः न सन्ति अपितु शिक्षायाः अभावेन अज्ञाने, वशीकरणे च स्थापिताः इति प्रतिपादयति स्म।
प्रथमतरङ्गस्य नारीवादः मताधिकारस्य संघर्षः (१९ शताब्दी)
१९ शताब्द्याः अन्ते २० शताब्द्याः आरम्भपर्यन्तं नारीवादस्य प्रथमा तरङ्गः मुख्यतया महिलानां कानूनी अधिकारेषु विशेषतः मतदानस्य अधिकारेषु केन्द्रितः आसीत् अस्मिन् कालखण्डे सुसान बी.एन्थोनी, एलिजाबेथ् कैडी स्टैण्टन्, एम्मेलिन् पन्खर्स्ट् इत्यादीनां महिलानां अथककार्यकर्तृत्वेन चिह्नितं, ये अमेरिका-ब्रिटेन-देशयोः मताधिकारस्य अभियानं कृतवन्तः एताः प्रारम्भिकाः नारीवादिनः प्रायः मध्यमवर्गीयाः उच्चवर्गीयाः च महिलाः आसन् ये सर्वासु महिलासु लोकतान्त्रिकाधिकारस्य विस्तारं कर्तुं प्रयतन्ते स्म । मार्गयात्राभिः, विरोधैः, लॉबिंग् इत्यनेन च अस्य आन्दोलनस्य गतिः प्राप्ता । १९२० तमे वर्षे संविधानस्य १९ तमे संशोधनस्य पारितत्वेन अमेरिकादेशस्य महिलानां मतदानस्य अधिकारः प्रदत्तः । यूके-देशे १९१८ तमे वर्षे ३० वर्षाधिकाः महिलाः मतदानस्य अधिकारं प्राप्तवन्तः, ततः एकदशकानन्तरं पूर्णमताधिकारः प्राप्तः । एतेषु माइलस्टोन्स् महिलानां कृते महत्त्वपूर्णं विजयं चिह्नितवन्तः, परन्तु तेषु नारीवादस्य प्रथमतरङ्गस्य सीमाः अपि प्रकाशिताः । मताधिकारः यद्यपि महत्त्वपूर्णं लक्ष्यं आसीत् तथापि लैङ्गिकसमानतायाः व्यापकदृष्टिः नासीत् इति अनिवार्यम् । वर्णस्य महिलाः, श्रमिकवर्गस्य महिलाः, देशीयाः महिलाः इत्यादयः बहवः हाशियाः समूहाः वार्तालापात् बहिः अवशिष्टाः आसन् ।
द्वितीय-तरङ्ग-नारीवादः समानतायाः युद्धम् (१९६०-१९८० दशकम्)
नारीवादस्य द्वितीयतरङ्गः १९६० तमे दशके उद्भूतः, १९८० तमे दशके यावत् च अचलत्, प्रथमतरङ्गस्य उपलब्धीनां निर्माणं कृत्वा परन्तु व्यापकसामाजिकराजनैतिक-आर्थिकविषयान् समावेशयितुं तस्य ध्यानस्य विस्तारं कृतवान् आन्दोलनस्य लक्षणं तस्य अन्तरविच्छेदात्मकपद्धत्या आसीत्, यत्र लिङ्गं, जातिः, वर्गः, लैङ्गिकता च इत्यादिभिः सह सम्बद्धानां विविधानां प्रणालीगतवैषमाणां सम्बोधनं कृतम् आसीत्। द्वितीयतरङ्गः बेट्टी फ्रीडन् इत्यस्याः द फेमिनिन मिस्टिक (१९६३) इति ग्रन्थस्य प्रकाशनेन प्रज्वलितः, यस्मिन् स्त्रियाः गृहिणीनां मातृत्वेन च आदर्शीकृतप्रतिबिम्बस्य आलोचना कृता, समाजे महिलानां भूमिकासु स्थापितानां सीमानां विषये प्रश्नः कृतः फ्रीडन् इत्यस्य पुस्तकं बहूनां महिलानां मध्ये प्रतिध्वनितम् आसीत् ये स्वस्य कृते उपलब्धासु संकीर्णभूमिकासु असन्तुष्टाः अनुभवन्ति स्म, नारीवादी-आन्दोलनस्य प्रेरणायां च साहाय्यं कृतवन्तः । संयुक्तराज्ये नारीवादीकार्यकर्तृत्वस्य मञ्चं प्रदातुं १९६६ तमे वर्षे महिलानां कृते राष्ट्रियसङ्गठनस्य (NOW) स्थापना अभवत् । द्वितीयतरङ्गस्य नारीवादिनः कृते प्रमुखविषयेषु प्रजननाधिकारः, कार्यस्थले समानता, यौनस्वतन्त्रता च अन्तर्भवन्ति स्म । १९६० तमे दशके गर्भनिरोधकगोल्यः प्रवर्तनेन महिलानां प्रजननस्वास्थ्यस्य अपूर्वं नियन्त्रणं प्राप्तम्, एषः परिवर्तनः महिलानां स्वायत्ततायाः दृष्ट्या क्रान्तिकारी आसीत् नारीवादी आन्दोलनं समानवेतनस्य, उत्तमकार्यस्थितेः, शिक्षायाः, कार्यस्य च अवसरस्य च वकालतम् अपि केन्द्रितम् आसीत् । १९२० तमे दशके प्रथमवारं प्रवर्तितं समानाधिकारसंशोधनं (ERA) अस्मिन् काले पुनः सजीवम् अभवत्, यद्यपि अन्ततः तस्य अनुमोदनं न जातम् । द्वितीयतरङ्गस्य नारीवादः यौन-उत्पीडनं, घरेलुहिंसा इत्यादिषु विषयेषु अपि ध्यानं आकर्षयति स्म, येन महत्त्वपूर्णाः विधायिकापरिवर्तनानि अभवन् । १९७२ तमे वर्षे संयुक्तराज्ये शिक्षासंशोधनस्य शीर्षकं नवमं पारितम्, यत्र संघीयवित्तपोषणं प्राप्यमाणासु शैक्षिकसंस्थासु लैङ्गिकभेदभावः निषिद्धः तस्मिन् एव क्रमे १९७० तमे दशके प्रहारितानां महिलानां आश्रयस्थानानां स्थापना, घरेलुहिंसायाः विषये जागरूकतां जनयितुं अभियानानि च अभवन् । परन्तु नारीवादस्य द्वितीयतरङ्गः समीक्षकान् विना नासीत् । यद्यपि अस्य अनेकाः विधायिकाः सामाजिकाः च विजयाः प्राप्ताः तथापि श्वेतवर्णीयानाम्, मध्यमवर्गीयानां महिलानां अनुभवेषु, चिन्तासु च केन्द्रीकृत्य प्रायः अस्य आलोचना कृता वर्णस्य महिलाः, श्रमिकवर्गस्य महिलाः, समलैङ्गिकमहिलाः च तर्कयन्ति स्म यत् द्वितीयतरङ्गस्य नारीवादः तेषां विशिष्टसङ्घर्षान् पर्याप्तरूपेण न सम्बोधयति, येन अधिकविविधस्य, अन्तरविभागीयस्य नारीवादी-आन्दोलनस्य उदयः अभवत्।
तृतीय-तरङ्ग-नारीवादः विविधतां पहिचानं च आलिंगयन् (१९९०-२००० दशकम्)
नारीवादस्य तृतीयतरङ्गः १९९० तमे दशके उद्भूतः, प्रायः द्वितीयतरङ्गस्य प्रतीयमानसीमानां प्रतिक्रियारूपेण दृश्यते । तृतीयतरङ्गस्य नारीवादिनः अधिकप्रत्यक्षतया अन्तरविभागस्य विषयान् सम्बोधयितुं प्रयतन्ते स्म, यतः एतत् स्वीकृत्य यत् लैङ्गिक-उत्पीडनं जाति-वर्गः, कामुकता, विकलाङ्गता च इत्यादिभिः कारक-श्रेणीभिः आकारितः भवति ते लिङ्गस्य पारम्परिकसंकल्पनानां अपि आव्हानं कृतवन्तः, स्त्रियाः अर्थः किम् इति अधिकद्रवं, समावेशीपरिभाषां च आलिंगितवन्तः । तृतीयतरङ्गनारीवादस्य एकः प्रमुखः विषयः आसीत् सार्वभौमिकनारीवादी अनुभवस्य अस्वीकारः । एषा तरङ्गः पूर्वनारीवादीनां आन्दोलनैः हाशियाकृतानां स्वराणां अनुभवानां च उन्नतिं कर्तुं प्रयतते स्म । तत्र एकैकः "स्त्रीणाम् अनुभवः" नास्ति इति बोधितम्, अपितु स्त्रियः उत्पीडनं, विशेषाधिकारं, सशक्तिकरणं च अनुभवन्ति इति विविधाः उपायाः सन्ति । बेल हुक्, जूडिथ बटलर, किम्बर्ले क्रेनशौ इत्यादीनां आकृतयः अस्मिन् परिवर्तने अन्तरविभागस्य अवधारणां प्रवर्धयित्वा योगदानं दत्तवन्तः, यत् सामाजिकस्तरीकरणस्य विभिन्नरूपाः (यथा जातिः, वर्गः, लिंगं च) कथं प्रतिच्छेदनं कुर्वन्ति, व्यक्तिनां जीवनं प्रभावितं च कुर्वन्ति इति परीक्षते। अन्तरविभागस्य अतिरिक्तं तृतीयतरङ्गस्य नारीवादिनः लिङ्गस्य कामुकतायाः च अधिकसमावेशी अवगमनाय धक्कायन्ति स्म । ते स्त्रीपुरुषयोः कठोरद्विचक्रीयस्य आलोचनां कृतवन्तः, लिङ्गपरिभाषायां व्यक्तिगतपरिचयस्य महत्त्वं च बोधयन्ति स्म । नारीवादी आन्दोलनं LGBTQ+ जनानां समावेशं वर्धमानं जातम्, हिजड़ानां अधिकारानां, गैर-द्विचक्रीयपरिचयानां, लैङ्गिकद्रवतायाः स्वीकारस्य च वकालतम् अकरोत् एतत् परिवर्तनं विशेषतया विचित्रनारीवादस्य उदये स्पष्टम् आसीत्, यत् पूर्वनारीवादीनां आन्दोलनानां विषमसामान्यप्रतिमानानाम् विच्छेदनं कर्तुं प्रयतते स्म। तृतीयतरङ्गस्य नारीवादिनः अपि लोकप्रियसंस्कृत्या सह संलग्नाः आसन्, यत् कथं मीडिया, मनोरञ्जनं च प्रायः महिलानां हानिकारकरूढिवादं कथं सुदृढं करोति इति सम्बोधयन्ति स्म । विज्ञापनस्य, दूरदर्शनस्य, चलच्चित्रस्य च नारीवादी आलोचना अस्याः तरङ्गस्य केन्द्रं जातम्, यत्र विद्वांसः कार्यकर्तारः च विश्लेषयन्ति स्म यत् महिलानां, लैङ्गिकस्य च प्रतिनिधित्वं सामाजिकमान्यतां, अपेक्षां च कथं प्रभावितं करोति इति।
चतुर्थ-तरङ्ग नारीवादः डिजिटल सक्रियतावादः सामाजिकन्यायश्च (2010s-वर्तमानः)
नारीवादस्य चतुर्थतरङ्गस्य लक्षणं प्रायः लैङ्गिकसमानतायाः कृते परिचालनाय सामाजिकमाध्यमानां, डिजिटलमञ्चानां च उपयोगः भवति । २०१० तमे दशके आरब्धा एषा तरङ्गः #MeToo, Time's Up इत्यादिभिः आन्दोलनैः सह निकटतया सम्बद्धा अस्ति, येषु यौन-उत्पीडनस्य, लैङ्गिक-आधारित-हिंसायाः च विषये ध्यानं आकर्षयितुं ऑनलाइन-मञ्चानां उपयोगः कृतः अस्ति विशेषतः #MeToo इति हैशटैग् २०१७ तमे वर्षे वैश्विकघटना अभवत्, येन महिलाः विशेषतया कार्यस्थले यौन-अत्याचारस्य, उत्पीडनस्य च अनुभवानां विषये वक्तुं सशक्ताः अभवन्। चतुर्थतरङ्गस्य नारीवादः अन्तरविभागता, सामाजिकन्यायः, वैश्विकदृष्टिकोणं च इति विषये बलं दत्तवान् इति चिह्नितः अस्ति । एतत् एकं आन्दोलनं यत् विश्वस्य महिलानां, विशेषतः हाशियाकृतसमुदायस्य महिलानां, प्रचलितसङ्घर्षान् स्वीकुर्वति, असमानतायाः बहुविधपरिमाणेषु न्यायस्य वकालतम् करोति च जलवायुन्यायः, प्रवासी-अधिकारः, प्रजनन-अधिकारः, जाति-न्यायः च इत्यादयः विषयाः चतुर्थ-तरङ्ग-नारीवादिनः कार्यसूचौ केन्द्रीकृताः अभवन् । पितृसत्तात्मकतायाः विच्छेदनं, प्रणालीगतवैषम्यस्य निवारणे च आन्दोलनं अधिकतया केन्द्रितं जातम् । नारीवादिनः राजनैतिकसंरचनासु, आर्थिकव्यवस्थासु, सांस्कृतिकमान्यतासु च परिवर्तनस्य वकालतम् कुर्वन्ति येन लैङ्गिकवैषम्यं स्थायित्वं भवति । अस्मिन् अर्थे चतुर्थतरङ्गस्य नारीवादः वैश्विकस्तरस्य सामाजिक-आर्थिक-परिवर्तनाय गहनतया प्रतिबद्धः अस्ति ।
नारीवादस्य भविष्यम्
यथा यथा नारीवादस्य विकासः भवति तथा तथा नूतनानां आव्हानानां अवसरानां च सम्मुखीभवति । आन्दोलनं अधिकाधिकं वैश्विकं भवति, विश्वस्य महिलाः प्रतिबन्धकदेशेषु प्रजननाधिकारस्य कृते युद्धात् आरभ्य निगमपरिवेशेषु लैङ्गिकसमानतायाः वकालतपर्यन्तं सन्दर्भेषु स्वअधिकारार्थं संगठनं कुर्वन्ति नारीवादिनः परिचालने प्रौद्योगिकी केन्द्रभूमिकां निरन्तरं निर्वहति, यतः डिजिटलमञ्चाः अधिकसीमापार-एकतां, अन्यायस्य अधिकतत्कालप्रतिक्रियाः च अनुमन्यन्ते। तथापि नारीवादः अपि प्रतिक्रियायाः सह संघर्षं कर्तुं अर्हति । विश्वस्य अनेकभागेषु नारीवादीप्रगतिः रूढिवादीनां शक्तिनां प्रतिरोधेन प्राप्ता अस्ति, ये लैङ्गिकसमानतां पारम्परिकमूल्यानां कृते खतरारूपेण पश्यन्ति नारीवादस्य भविष्यं परिवर्तनशीलराजनैतिकदृश्यानां अनुकूलतां प्राप्तुं, न केवलं महिलानां कृते, अपितु सत्ताव्यवस्थाभिः पीडितानां सर्वेषां जनानां कृते समानतायाः युद्धं निरन्तरं कर्तुं तस्य क्षमतायाः उपरि निर्भरं भविष्यति। नारीवादस्य विकासः प्रचलति, परन्तु एकं वस्तु स्पष्टम् अस्ति यत् लैङ्गिकसमानतायाः युद्धं दूरं समाप्तम् अस्ति। आन्दोलनं सामाजिकमान्यतान् आव्हानं ददाति, शक्तिसंरचनानां विनिर्माणं करोति, भूमण्डलस्य प्रत्येकस्मिन् कोणे परिवर्तनं प्रेरयति च । नारीवादः अनेकरूपेण आगामिषु वर्षेषु सामाजिकन्यायस्य महत्त्वपूर्णशक्तिः एव तिष्ठति।
निगमन
नारीवादः कालान्तरेण मताधिकारस्य संकीर्णयुद्धात् लिंगं, जातिं, वर्गं, कामुकतां च सम्बोधयन् व्यापकं, अन्तरविच्छेदात्मकं आन्दोलनं यावत् विकसितः अस्ति । प्रत्येकं तरङ्गेन उत्पीडनस्य जटिलतानां गहनतया अवगमने योगदानं कृतम् अस्ति तथा च विभिन्नसमुदायेषु तस्य प्रकटीकरणं कथं भवति इति। यद्यपि महती प्रगतिः अभवत् तथापि सत्या लैङ्गिकसमानतायाः यात्रा प्रचलति। नारीवादस्य भविष्यं नूतनानां आव्हानानां, वैश्विक-एकतायाः, सर्वेषां कृते न्यायस्य अदम्य-प्रतिबद्धतायाः च आकारं निरन्तरं प्राप्स्यति |
References
Author. (2015, March 7). The evolution of feminism. Harvard Political Review. https://harvardpolitics.com/evolution-feminism/ Feminism and women’s rights movements. (n.d.). Gender Matters. https://www.coe.int/en/web/gender-matters/feminism-and-women-s-rights-movements Feminism | Definition, history, types, waves, examples, & facts. (2001, April 27). Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/feminism Four waves of feminism. (2022, June 30). Pacific University. https://www.pacificu.edu/magazine/four-waves-feminism