सदस्यसम्भाषणम्:Ishajain2408/प्रयोगपृष्ठम्
विषयः योज्यताम्रसाविद्या
सुवन्रभारतेसिमन् भारतीयसन्स्क्रतिसम्प्रदायाना प्रतिनिधिमूतेन विरानमानेषु पिबिन्नषु शास्त्रेषुज्योतिषशास्त्रध,वास्तुशास्त्रम्,आयुवेद: इत्यादिनि बहूनि शास्त्रनि स्थानम् भन्वते| 'ज्योतिषन् मूध्रनिसिथतम्' इति शारत्राणाम् | मूध्नीर्भूतस्य ज्योतिषस्य अनुबन्धरुपेण बहूनिव् | उपाशास्त्रानि तत्त्त कालेषु सामागतानि | तेषु मख्यतमं विशिषटच उपशास्त्र्ं रत्न्नशात्रं भवति |
"यथा शिखा मयूराणां नागानां मणयो यथा |
तद्वद्व्दाड् शास्त्राणांज्योतिष्ं मूर्धनि स्थितम् ||"
कर्मभूमिरुपेण, वेदभूमिरुपेण च सुप्रतिदेशस्य रत्नगर्भा इति नाम विख्यात्ं वर्त्तते | प्राचीनकालादारभ्य रत्नानिए मणयः मानवजातिं समाकष्रन्ति | रत्नानां द्र्डत्व,स्वछता,प्रकाश्ः,नित्यनूत्न्त्वम् इत्यादिभिः लक्षणौः सह एतेषां शक्तिः मानवेषु आसक्तिं विकासयति इति | इतिहसे रत्ननाम् स्थानम् सुमहत् इत्यत्र नास्ति सन्श्शय:| वेदेषुएतिहसिक-ग्रन्थेषु च रत्नचर्चा सुदृढा व्यवस्थापिता| बहो:कालात् अयम् विश्वस: माननेषु वरीवर्ती यत् रत्नानाम् धारणेन क्षुद्रशक्तय:नश्यन्तीति| वेदेषु काश्यप भारद्वाजदिमृतिग्रन्थेषु महाभारतादि-इतिहासेषु च रत्नप्रसक्ति:वर्तते| वराहमिहिरस्य बृहत्स्महिता अगत्स्य महामुने: रत्नप्रसक्ति: वर्तते| वराहमिहिरस्य बृहत्संहिता इत्यादिषु ग्रन्थेषु रत्नानाम् विषये विपुल चर्चा कृता| रत्नानी भस्मीकृत्य औषधरुपेण स्वीक्रियते इति गरुदडपुराणे सुष्टु प्रतिपादितम्| रत्नस्य वैशिष्ट्य ज्नात्वा बिरुदप्रादानेपुरज्नकारवितरणे च रत्न पदं योजयित्वा पुरास्कार: प्रदीयते| यथा "कलारत्न", "अगमरत्न" इत्यादय:|
रसाविद्या सिधास व्यालाचार्य,चन्द्र्सेन,सुबुद्विः,नरवाह्नना,नागार्जुन्,सुरानन्द्ः,खण्ड्ः,शारदः,शंभुः,कामारिः,कापिमलकः,आगमः,बलिः,कपिलः च | रसा तान्त्रिकास आदिमः,चन्द्रसेना,शंभुः,मत्त:,इन्द्र्द:,गोमुखः,कम्बलिः,व्यालिः,भास्करः,ह्ररिः,गोविन्दः,इति सत्पविंशति यंख्याकाः |
रसशालानिम्म्राणम्
"खलाग्य्तस्करादिनां भयं यत्र न विद्यते |
हरगौरीसमायुत्के शोभने नगरे तथा ||"
"विपुलोपवने रम्ये सष्वोषधिसमन्विते |
निम्म्रातव्या रशाला सष्व्र विघविव्ज्ज्रिता" ||
"भुमिः तत्र समाकाय्य्र् पाषाणास्फ़कोपमा |
तन्मध्ये वेदिका रच्या सव्व्राथानां सुसिदय्ं ||
ऱात्नानाम् रुपनिर्धारणं
एकस्मिन् रत्ने कान्ति सम्प्रविश्य तत: बहुषु कोणेषु प्रस्फ़्उटन्ति चेत् तत्तु रत्नम् जाल्यमानम् प्रकाशते| परन्तु इदम् प्रकाशनं रत्नस्योपरि वर्तमानाविभिन्नकोणान् आधारीक्रुत्य भवति| एवं विभिन्नकोणान् आधारीक्रुत्य भवति| एवम् विभिन्न्कोणेषु रत्नस्य कर्तनं फएसेतिङ इति कथ्यते| निपुणा: अनुभवज्ना: कर्मकऱा: एवकर्तनविषयेअस्मिन् समर्था: भवेयु:|
एवम् रत्नस्य रूपान्तरीकरणे तस्य वर्ण: स्वछता इत्यादय: प्रमुखम् स्थानम् आक्रमन्ति| विशष्य रत्नस्य मूलयन्तु तस्य भाराधिक्येनैव वर्धते| इत्यमुम् विषयं विदन्त्येव सर्वे विद्वांस:| अत: भारम् मनसि निधायेव कोणरूपेण रेखागणितसूत्राणुगुणरूपेण कर्तनं कार्यम्| अत्र विभिन्नकोणेषु कर्तितानि रत्नानि अध: प्रदर्श्यघ्न्ते|
नागदन्तभवाश्चाग्र्या: कुम्भसुकरमत्स्यजा:|
वेणुनागभवा: श्रेष्ठा मौक्तिकं नागजं वरम्||
व्रुत्तत्वं शुक्लता स्वाछ्चयं महत्वं मौक्तिके गुणा:|
इद्रनीलं शुभं क्षीरं रजतेभ्राजतेअधिकम्||
ये कर्करच्छिमलोपदिग्धा: प्रभाविमुक्ता: पुरुषा विवर्णा:|
न ते प्रशस्ता मणयो भवन्ति समानतो जातिगुणै: समस्तै:||
मौत्तिकम्
मौत्तिकस्य आकार: मौत्तिकानि स्वच्छश्वेतवर्णान प्रकाशान्ते| वराहमिहिरस्य ब्रुहत्यसम्हितायाम् मौत्तिकस्य उत्पत्ति: इत्थम् वर्णितम् अस्ति|
द्विपभुजगशुक्तिशङ्काभ्रवेणुतिमिसूकरप्रसूतानि|
मुक्ताफलानि तेषाम् बहुसाधु च शुक्तिजम् भवति||
प्रकृति लभ्यमानानि मौत्तिकानि अष्टधा विभक्तानि इति सम्हिताविवृतौ मुक्तकलक्षणम् नाम अशीतितमे अध्याये विवृतम्| १। राजमुक्तफलम् २। नागजमुक्ताफलम् ३। मुक्ताफलम्मुक्तम् ४। शङ्कमुक्तम् ५। मेघसम्बूतमुक्ताफलम् ६। वेणु मुक्तम् ७। तिमिजस्य मुक्ताफलम् ८। वराहजस्य मुक्ताफलम्
प्रवाल:
रत्परीक्षाख्येस्मिन् ग्रन्थे प्रवाल: ब्रह्म, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र रूपेण चतुर्धा विभक्त:| प्रवालधारणेन मनश्शान्ति:, कुटुम्बे एकता सम्पत् वृध्दि जायते| प्रवालम् भस्मीकृतय स्वीकरणेन अजीर्णव्याधिनिवारणम् भवति| प्रवालस्य इतरानमानि १। लतामणि: २। विदृम: ३। रत्नाङम् ४। भीमरत्नम् इत्यादीनि|
मरकतम्
हरितवर्णे प्रकाशमानाम् इदम् रत्नम् बुधस्य प्रीतिकरम् इति आमनन्ति| बृहत् सम्हितायाम् मरकतस्य लक्षणम् एवम् व्याख्यायते|
शुकवम्शपत्रकदलीशिरीषकुसुम्प्रभम् गुणोपेतम्|
सुरपिकार्ये मरकतमतीव शुभगदम् नृणाम् विहितम्||
मरकतस्य धारणेन ऍश्वर्याभिवृध्दि:, शान्ति:, प्रतिष्टा, एधन्ते| मरकत धारणेन विषप्रयोगोपि विफलायते इति एतस्य औष्धलाभ:| वात, पैत्यादि रोगा: नश्यन्ते, गर्भिणिस्त्रीणाम् विषयेओपि मरकतम् बहु उपयोगकरम् इति विश्वास:||
पुष्यराग:
बहुसुविशालप्रकृत्याम् सर्वेवर्णा: पुष्यरागे अन्तर्भवन्ति इदम् रत्नम् गुरुग्रहे प्रीतिकरम् इति सम्स्थूयते| अयम् तु पुष्यराग: बृहत्सम्हितायाम् एवम् वर्णित:|
ईषत्पीतम् वविच्छायम् स्वच्छम् कल्पमनोहरम्|
पुष्यरागमिति ख्यातम् तत्नम् रत्नपरीक्षकै:||
अधुना एतेषाम् गुणानाह-
स्निग्ध: प्रभानुलेपि स्वच्छोर्चिष्मान् गुरु: सुसम्स्थान:|
अन्त: प्रभोआतिरागो मणिरत्नगुणा समस्तानाम्||
एतस्य धारणेन काशरोग:, अस्तीनाम् बलहीनता इत्यादि रोग: दूरीकृता: भवेयु:| पुष्यरागेण पुत्रसन्तानमपि लभ्यते इति जनानाम् विश्वास:| मेधशक्ति:, धन शक्ति:, विध्यालाभश्च सञ्जायते|
गाम्मेधिकम्नील
राहुग्रहस्य प्रीतकरम् इदम् गोमेधिकम् गोमूत्रवर्णे परिदृश्यते| अत एत एतस्य गोमेधिकम् इति नाम सार्थक भवति| इदम् रत्नम् हिमालयपर्वतप्रान्तेषु सूर्यकान्तगोमेधिकम्, चन्द्रकान्त गोमेधिकम् इति द्विप्रकारेण उपलभ्सते| सूर्यस्य पुरत: अग्निज्वाला इव परिदृश्यमानम् सूर्यकान्तगोमेधिकम् इति| चन्द्रकान्तिवेलायाम् हिमवत्शैत्यम् प्रदर्शयति चेत् तत् चन्द्रकान्तगोमेधिकम् लक्षणद्वयम्| एतस्य रत्नस्य विषये अस्मिन् ग्रन्थे एवम् श्ःऱूयते चर्चिता:| यथा-
मधुविबन्दुसमम् वापि गोमूत्रघसमप्रभरम्|
गोमेधिकम् तदाख्यातम् रत्नसोममीहभुजा||
Submitted by,
Neeraja S - 4 BCZ - 1315546 Souravi Sudame - 4 BCB - 1315536 Isha Jain - 4 BCB - 1315642
सदस्यः:Ishajain2408/प्रयोगपृष्ठम् के बारे में चर्चा शुरू करें
वार्ता पृष्ठ ऐसी जगहें होते हैं जहाँ पर लोग विकिपीडिया की सामग्री को बेहतर से बेहतर कैसे बनाना है, इस बारे में चर्चा करते हैं। सदस्यः:Ishajain2408/प्रयोगपृष्ठम् में सुधार कैसे करें, इस बारे में अन्यों के साथ चर्चा आरंभ करने के लिए आप इस पृष्ठ को काम में ले सकते हैं।