प्रकाशाणु

विकिपीडिया, कश्चन स्वतन्त्रः विश्वकोशः
नेविगेशन पर जाएँ खोज पर जाएँ
प्रकाशाणुः
फोटॉन्
Fluorescence in calcite.jpg
प्रकाशाणवः सायन् परांशुकिरणेन उत्सर्जिताः भवन्ति
रचना मूलकणः
साङ्ख्यिकी बोसोन्
कुटुम्बः प्रमापीबोसोन्
अन्तरक्रियाः विद्युच्चुम्बकत्वं,निर्बल (गुरुत्वाकर्षणश्च)
प्रतीकम् γ
सिद्धान्तितः अल्बर्ट् ऐन्स्टैन् (1905)
"प्रकाशाणुः" (फोटॉन्) इति नाम सामान्यतया गिल्बर्ट् न्यूटन् लुईस् इति आरोप्यते (1926)
संहतिः 0 (सैद्धान्तिक मान)
< 1×10−18 eV/c2 (प्रयोगिकसीमा)[१]
मध्यमजीवनकालः स्थिरः[१]
वैद्युतावेशः 0
< 1×10−35 e
वर्णावेशः 0
प्रचक्रणः 1
प्रचक्रणावस्थाः द्वौ: +1 ℏ, −1 ℏ
समता -1
सी समता -1
सङ्घनित I(JP C)=0,1(1−−)

प्रकाशाणुः (आङ्ग्ल: Photon, फॊटॉन्; प्राचीनयूनानी: φῶς अथवा φωτός, फॉस् अथवा फोतोस्, अनु. 'प्रकाशः') एकः प्रकारः मूलकणः यः विद्युतचुम्बकीयक्षेत्रस्य प्रमात्रारूपेण कार्यं करोति, प्रकाशं, आकाशवाणीतरङ्गादि विद्युतचुम्बकीय विकिरणाः, विद्युच्चुम्बकत्वबल कृते बलवाहकं च सहितं । प्रकाशाणवः संहतिहीनाः[२] भवन्ति अतः ते सर्वदा निर्वाते प्रकाशवेगेन 29,97,92,458 मि/से चलन्ति । प्रकाशाणुः बोसोन् वर्गे अन्तर्भवति ।

यथा सर्वेषां मूलकणानां प्रकाशाणवः सम्प्रति प्रमात्रायन्त्रशास्त्रेण सर्वोत्तमरूपेण व्याख्यातानि सन्ति, तयोः तरङ्गकणयोः गुणयुक्तव्यवहारः तरङ्ग–कणद्वित्वं प्रदर्शयन्ति च । आधुनिक प्रकाशाणुः अवधारणा माक्स् प्लाङ्कस्य संशोधनस्य उपरि निर्मितेन अल्बर्ट् ऐन्स्टैनस्य कार्येण सह २० शताब्द्याः प्रथमदशकद्वये उत्पन्ना । द्रव्यं विद्युतचुम्बकीय विकिरणं च कथं परस्परं ऊष्मीयसाम्ये भवितुं शक्नुवन्ति स्म इति व्याख्यातुं प्रयतमाने प्लाङ्क् प्रस्तावम् अयच्छत् यत् एकस्मिन् द्रव्ये संगृहीता ऊर्जा पूर्णाङ्कसङ्ख्याभिः विच्छिन्नानां समानां च भागाः भवति इति मन्तव्यः । प्रकाशविद्युतप्रभावं व्याख्यातुं प्रकाशः एव विच्छिन्नैः ऊर्जा-एककैः निर्मितः इति विचारं ऐन्स्टैन् प्रवर्तयति । १९२६ तमे वर्षे गिल्बर्ट् न्यूटन् लुईस् इत्यनेन एतेषां ऊर्जा-एककानां कृते फोटॉन् इति पदं लोकप्रियं कृतवान् ।[३] तदनन्तरम् अन्ये बहवः प्रयोगाः आइन्स्टाइनस्य दृष्टिकोणं प्रमाणीकृतवन्तः ।

कणभौतिकशास्त्रस्य मानकप्रतिरूपे कालावकाशे प्रत्येकं बिन्दौ एकं निश्चितं समरूपतां धारयन् प्रकाशाणुः-आदिमूलकणाश्चापि भौतिकनियमानाम् आवश्यकः परिणामः इति वर्णितः । आवेश-संहति- प्रचक्रणादिकणानां आन्तरिकगुणाः अनेन प्रमापीसमरूपकेन निर्धारिताः भवन्ति । प्रकाशाणुः-अवधारणा प्रयोगात्मक-सैद्धान्तिकभौतिकशास्त्रे क्षणिकप्रगतिम् अकरोत्, यथा- परांशु (लेजर्), बोस-ऐन्स्टैन् संघननं, प्रमात्रा क्षेत्रसिद्धान्तः, प्रमात्रायन्त्रशास्त्रस्य संभाव्यव्याख्या च । अस्य प्रयोगः प्रकाशरसायनशास्त्रे, उच्च-सङ्कल्प सूक्ष्मदर्शिकायां, आणविकदूराणां परिमाणेषु च कृतः अस्ति । अपि च, प्रमात्रासङ्गणकानां तत्त्वत्वेन, प्रकाशीयप्रतिबिम्बनस्य अनुप्रयोगानां, प्रमात्रागुप्तलेखनशास्त्रम् इत्यादीनां प्रकाशिकसञ्चारस्य च कृते अपि प्रकाशाणूनाम् अध्ययनं कृतम् अस्ति ।

सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]

सन्दर्भाः[सम्पादयतु]

  1. १.० १.१ Amsler, C. (2008). "Review of Particle Physics: Gauge and Higgs bosons". फिजिक्स् लेटर्स् बी 667 (1): 1. Bibcode 2008PhLB..667....1A. doi:10.1016/j.physletb.2008.07.018. http://pdg.lbl.gov/2009/tables/rpp2009-sum-gauge-higgs-bosons.pdf. 
  2. प्रकाशाणूनां निश्चलसंहतिः यथावत् शून्यः इति मन्यते ।
  3. "December 18, 1926: Gilbert Lewis coins "photon" in letter to Nature" [दिसम्बर १८, १९२६: गिल्बर्ट् इत्यनेन नेचर् कृते पत्रे "फोटॉन्" मुद्रां करोति]. www.aps.org (in आङ्ग्ल). आह्रियत 9 मार्च 2019. 
"https://sa.wikipedia.org/w/index.php?title=प्रकाशाणु&oldid=467943" इत्यस्माद् प्रतिप्राप्तम्