हरिद्रा

हरिद्रासस्यं, पुष्पं चापि

हरिद्रापुष्पम्

हरिद्राचूर्णम्

पूर्णं, कर्तितं च हरिद्रामूलम्

हरिद्रासस्यम्

हरिद्रामूलम्

हरिद्रां योजयित्वा सज्जीकृतः पृथुकः

इयं हरिद्रा अपि भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । हरिद्रा सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इयं हरिद्रा आङ्ग्लभाषायां turmeric इति उच्यते । अस्याः हरिद्रायाः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Curcume longa इति । एषा हरिद्रा भारते पाकशालातः स्नानगृहपर्यन्तम् अपि स्थानं प्राप्तवती अस्ति । हरिद्रायाम् अत्यधिकप्रमाणेन रोगनिरोधकशक्तिः अस्ति इति उच्यते । देवस्य पूजार्थम् अपि हरिद्रा आवश्यकी एव । अस्याः हरिद्रायाः पीतिका, पिङ्गा, रजनी, रञ्जनी, निशा, गौरी, वर्णवती, पीता, हरिता, वरवर्णिनी, हलदिका, भद्रलता, वर्णविलासिनी, विषघ्नी, जयन्ती, दीर्घरङ्गा, रङ्गिणी इत्यादीनि अन्यानि अपि नामानि सन्ति । एषा हरिद्रा यथा आहारत्वेन उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते ।

आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः हरिद्रायाः स्वभावः

इयं हरिद्रा रसे तिक्ता, गुणे रूक्षा, वीर्ये च उष्णा ।

“हरिद्रा स्वरसे तिक्तारूक्षोष्णा विषकुष्ठनुत् ।

कण्डूमेनव्रणान् हन्ति देहवर्णविधायिनी ॥

विशोधिनी क्रिमिहरा पीननारुचिनाशिनी ॥“ (धन्वन्तरिकोषः)

१. इयं हरिद्रा शरीरं शोधयति, विषबाधां, कुष्ठरोगं च निवारयति ।

२. हरिद्रा मधुमेहं निवारयति, कण्डूयनं च शमयति ।

३. हरिद्रा क्रिमिहरा अपि ।

४. हरिद्रा शरीरस्य गौरवर्णं वर्धयति ।

५. हरिद्रा मूत्रविकारं शमयति ।

६. हरिद्रा त्वक्दोषं, रक्तविकारं, शोथं, पाण्डुरोगं, प्रमेहं च दूरीकरोति ।

७. हरिद्रा उत्तमा व्रणहरा अपि ।

८. हरिद्रा रक्तस्रावं स्थगयति ।

९. हरिद्रां गुडं च क्षीरे योजयित्वा क्वथयित्वा पानेन पीनसः, कासः, कफः, कण्ठवेदना च अपगच्छति ।

१०. हरिद्राम् अङ्गारस्य उपरि संस्थाप्य धूमसेवनेन अपि पीनसः न्यूनः भवति ।

११. हरिद्रां घृतं च योजयित्वा भर्जयित्वा मधुना सह खादनेन कासः अपगच्छति ।

१२. सर्वरीतीनां प्रमेहे अपि हरिद्राम् आमलकेन सह सेवन्ते चेत् रोगस्य नियन्त्रणं भवति ।

१३. हरिद्रां गोमूत्रेण सह सेवन्ते चेत् कण्डूयनं, पिटकाः, शीतपित्तं च अपगच्छति ।

१४. कर्णस्रावसमये अपि हरिद्रा उपयुज्यते ।

१५. भूतोन्मादे अपि हरिद्रा उपयुज्यते ।

१६. अरुचिं, कामलां, निबन्धं, जलोदररोगं, क्रिमिबाधां च हरिद्रा निवारयति ।

१७. हरिद्रायाः तैलेन मुखपाकः करणीयः इति योगरत्नाकरे उक्तम् अस्ति ।

१८. कफजन्यायाः पिपासायाः निमित्तं हरिद्रा हितकरी इति वाग्भटः उक्तवान् अस्ति ।

१९. अस्रावस्य पैल्-रोगे हरिद्रां ’कळ्ळी’ (किञ्चित् कण्टकसहितं सस्यम्) क्षीरेण सह लेपनीया इति चरकः उक्तवान् अस्ति ।

२०. हरिद्रायाः उल्लेखः भावप्रकाशे अपि कृतः अस्ति ।

२१. कामलारोगे हरिद्रादि घृतस्य उपयोगम् उक्तवान् अस्ति चरकः ।

२२. श्वासकासे अपि हरिद्रादि वर्तेः उपयोगम् उक्तवान् अस्ति चरकः ।