शैक्षिकमनोविज्ञानम्

विकिपीडिया, कश्चन स्वतन्त्रः विश्वकोशः
Jump to navigation Jump to search

शैक्षिकमनोविज्ञानम्  (Educational psychology), मनोविज्ञानस्य सा शाखा वर्तते यस्याम् मानवः शैक्षिकवातावरणे कथं अधिगच्छति तथा शैक्षणिकक्रियाकलापाश्च कथं प्रभावी भवितुमर्हन्ति इति अध्ययनं क्रियते । 'शिक्षामनोविज्ञानम् ' द्वयोः शब्दयोः मेलनेन उत्पन्नः - ‘शिक्षा’ ‘मनोविज्ञानञ्च’। अतः अस्य शाब्दिकः  अर्थः वर्तते – शिक्षया संबन्धितं मनोविज्ञानमिति।

अपरेषु शब्देषु अयं मनोविज्ञानस्य व्यावहारिकं रूपमस्ति। तथा च शिक्षाप्रक्रियायां मानवव्यवहारस्य अध्ययनविज्ञानमस्ति।शिक्षायाः सर्वेषु पक्षेषु यथा उद्देश्येषु ,शिक्षणविधिषु ,पाठ्यक्रमे, मूल्याङ्कने, अनुशासने च मनोविज्ञानस्य प्रभावः वर्तते। मनोविज्ञानं विना शिक्षाप्रक्रिया स्म्यकरूपेण न चलितुं शक्नोति।

शिक्षामनोविज्ञानस्य परिभाषा[सम्पादयतु]

शिक्षामनोविज्ञानं एतादृशं विज्ञानं वर्तते,यः शिक्षासमस्यानां विवेचनं, विश्लेषणं, समाधानं च करोति। शिक्षा मनोविज्ञानतः कदापि पृथक् नास्ति। मनोविज्ञानं कस्मिन्नेव स्वरूपे भवतु ,शिक्षया मनुष्याणां विकासं करोति।    

स्किनरमहोदयानुसारेण : शिक्षामनोविज्ञानं शैक्षणिकपरिस्थितिषु मानवीयव्यवहारस्य अध्ययनं करोति। शिक्षामनोविज्ञानं शिक्षया,या सामाजिकी प्रक्रिया अस्ति एवञ्च मनोविज्ञानेन,यः व्यवहारस्य विज्ञानं वर्तते, स्वार्थं गृह्णाति।

क्रो एवञ्च क्रो महोदयानुसारेण : शिक्षामनोविज्ञानं व्यक्तेः जन्मादारभ्य वृद्धावस्थापर्यन्तं अधिगमानुभवानां वर्णनं व्याख्यां च करोति।

मनोविज्ञानस्य आवश्यकता[सम्पादयतु]

कैलीमहोदयेन शिक्षामनोविज्ञानस्य आवश्यकतां निम्नानुसारं उक्तमस्ति :-

1. बालकस्य स्वभावं  ज्ञातुम् ,

2. बालकं स्ववातावरणेन सामंजस्यं स्थापयितुं ,

3. शिक्षायाः स्वरूपस्य, उद्देश्यानां प्रयोजनानाञ्च ज्ञानाय ,

4. शिक्षणाधिगमसिद्धांतानां  विधीनाञ्च अवगमनम्,

5. संवेगानां नियंत्रणं शैक्षिकमहत्वस्य च अध्ययनम्,

6. चरित्रनिर्माणस्य विधीनां सिद्धांतानाञ्च अवगमनम्,

7. मूल्याङ्कन विधीनां प्रशिक्षणम् ,

8. शिक्षामनोविज्ञानस्य तथ्यानां सिद्धांतानाञ्च ज्ञानाय प्रयुक्तानां वैज्ञानिक विधीनां ज्ञानम्,

प्रमुख शिक्षामनोवैज्ञानिकाः[सम्पादयतु]

विलियम-जेम्स महोदयः  (1800-1899)

इवान-पावलाव महोदयः  (1849-1936)

जॉन-डीवी महोदयः  (1859-1952)

मारिया-मान्टेसरी महोदया  (1870-1952)

ऐडवर्ड-थॉर्नडाइक महोदयः (1874-1940)

जॉन-बी-वाट्सन महोदयः (1878-1958)

कुर्त-लेविन महोदयः (1890-1947)

जीन-पियाजे महोदयः (Jean Piaget / 1896-1980)

लिव-वाइगोत्सकी महोदयः (1896-1934)

कार्ल-रैंसम-रोजर्स महोदयः (Carl Ransom Rogers, 1902-1987)

बी-एफ-स्किनर महोदयः (B. F. Skinner, 1904-1990)

अब्राहम-मासलो महोदयः (Abraham Maslow, 1908-1970)

बेंजामिन-ब्लूम महोदयः (Benjamin Samuel Bloom, 1913-1999)

नोआम-चाम्सकी महोदयः (Noam Chomsky, 1928 )

"https://sa.wikipedia.org/w/index.php?title=शैक्षिकमनोविज्ञानम्&oldid=461646" इत्यस्माद् प्रतिप्राप्तम्