अद्वैतनयरीत्या तत्त्वमसि श्रुत्यर्थः

विकिपीडिया, कश्चन स्वतन्त्रः विश्वकोशः
Jump to navigation Jump to search
अद्वैतनयरीत्या तत्त्वमसि श्रुत्यर्थः
अद्वैतनयरीत्या तत्त्वमसि श्रुत्यर्थः
अद्वैतनयरीत्या तत्त्वमसि श्रुत्यर्थः

जीवब्रह्मणोरेक्त्वं तु अहं ब्रह्मास्मीत्यादि सकलश्रुतिस्मृतिसिध्दम्छान्दोग्ये षष्ठेऽध्याये उद्दालकेन श्वेतकेतुमुद्दिश्य सर्वोऽपि आविद्यको जीवसमुदायः बोध्यते तत्तवमसीति । तत् शब्देनात्र तेजोऽबन्नानां सृष्टा सर्वज्ञः मायोपाधिक ईश्वरः वाच्यः । त्वं पदेन च अल्पगुणको जीवः । न चानयोरैक्यं जलानलयोरिव भवितुमर्हति । ऎक्यं च शास्त्रताप्तर्यमित्युक्तम् । अतोऽत्र अगत्या जहदजहल्लक्षणा स्वीकार्या । तथा च तत्पदवाच्यः सर्वज्ञः चेतनः । त्वं पदवाच्यश्च अल्पज्ञः चेतनः । अनयोर्भेदकौ सर्वज्ञत्वाल्पज्ञत्वौ विहायाऽवशिष्टयोः चेतनयोः ऎक्यं वक्तव्यम् । उक्तोऽयमर्थः शङ्कराचार्यैः –

जहदजहतीति सा स्याद्या वाच्यार्थैकदेशमपहाय ।
बोधयति चैकदेशं सोऽयं द्विज इतिवदाश्रयेदेनाम् ॥ ३५ ॥
सोऽयं द्विज इति वाक्यं त्यक्त्वा प्रत्यक् परोक्षदेशाद्यम् ।
द्विजमात्रलक्षकत्वात्कथयत्यैक्यं पदार्थयोरुभयोः ॥३६॥
तद्वत्तत्त्वमसीति त्यक्त्वा प्रत्यक् परोक्षतादीनि ।
चिद्वस्तु लक्षयित्वा बोधयति स्पष्टमसिपदेनैक्यम् ॥३७॥
ऎक्यं तयोर्लक्षितयोर्न वाच्ययोः निगद्यतेऽन्योन्यविरुध्दधर्मिणोः ।
खद्योतभान्वोरिव राजभृत्ययोः कूपाम्बुराश्योः परमाणुमेर्वोः ॥२४४॥
ततस्तु तौ लक्षणया सुलक्ष्यौ तयोरखण्डैकरसत्वसिध्दये ।
नालं जहत्या न तथाऽजहत्या किन्तूभयार्थैकतयैव भाव्यम् ॥ २४९॥
स देववदतोऽयमितीव चैकता विरुध्दधर्माशमपास्य कथ्यते ।
यथा तथा तत्त्वमसीति वाक्ये विरुध्दधर्मानुभयत्र हित्वा ॥ २५०॥
संलक्ष्य चिन्मात्रतया सदात्मनोरखण्डभावो परिचीयते बुधैः ।
एवं महावाक्यशतेन कथ्यते ब्रह्मात्मनोरैक्यमखण्डभावः ॥ २५१॥

जहदजहल्लक्षणास्वीकारः न युक्तः[सम्पादयतु]

अत्रेदं प्रष्टव्यम् –जहदजहल्लक्षणास्वीकारः तदैवोपपद्येत यदा शास्त्रमैक्यपरं स्यात् । न चैवमित्युक्तम् । किञ्च सर्वज्ञत्वाल्पज्ञत्वरुपविरोध्याकारपरित्यागः किं विवक्षाभावमात्रेण ? अथ अनित्यत्वेन ? उत मिथ्यात्वेन ? नाद्यः । जलानलनिष्ठयोः शैत्यदाहकत्वोयोरविवक्षामात्रेण तयोरभेदः न् क्वापि दृष्टः । अनित्यत्वे तु तत् त्वं भविष्यसि इति निर्देशः स्यात् । न त्वसीति वर्तमानव्यपदेशः । किञ्च प्रमाणबाधितं जीवब्रह्मणोर्गुणानित्यत्वकल्पनम् । ‘नित्यानन्दो नित्यज्ञानो नित्य बलः परमात्मा’ ‘अविनाशी वा अरे अयमात्मा अनुच्छित्तिधर्मा’ इत्यादिश्रुतिभिः,

तथा हेयगुणध्वंसात् अवबोधादयो गुणाः ।
प्रकाश्यन्ते न जायन्ते नित्या एवात्मनो हि ते ॥

इत्यादिस्मृतिभिश्च ईशगुणनित्यत्वं ज्ञानानन्दादिजैवगुणनित्यत्वं च प्रतिपादितम् ।

अत एव न तृतीयः । ‘परास्य शक्तिः विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’ ‘सत्यस्योऽस्य महिमा गृणे शवो यज्ञेषु विप्रराज्ये (ऋक्. १०.५५.६) इत्यादि श्रुतिभिः परमात्म गुणनित्यत्वस्य स्फुटं प्रतीयमानत्वात् न विरोध्याकारस्य मिथ्यात्वम् । तस्मात् नात्र विरोध्याकारपरित्यागहेतुका जहदजहल्लक्षणा सम्भवति । द्वैरसिध्दान्तरीत्या तत्त्वमसि श्रुत्यर्थः (छां. ६.८.७)

तत्त्वमसीति श्रुतेः जीवब्रह्मभेद एव तात्पर्यमस्तीति खण्डनखण्डखाद्ये (पूर्वपक्षप्रकरणे )वादरत्नावल्याम्, न्यायामृते, श्रुतितत्त्वप्रकाशिकायां विस्तरेण निरुप्य अनेकेऽर्थाः भेदपरतयोपवर्णिताः । त एवात्र केचन सङ्गृह्य सङ्क्षिप्य च विव्रियन्ते-

  1. मुख्यार्थाऽसम्भवे हि लक्षणाश्रयणमित्यत्र अस्ति समेषां वादिनां सम्प्रतिपत्तिः । न च प्रकृते मुख्यार्थबाधं प्रतीमः । येन लक्षणाशयणमुपपद्येत् । लक्षणाश्रयणेऽपि ‘तत्’ ‘त्वम्’ इति द्वयोः पदयोः लक्षणास्वीकारात् वरं मद्रित्या तत् पदस्य त्वं पदस्य वा लक्षणाश्रयणम्, असि पदस्य गौणार्थस्वीकारो वा । तदुक्तं तत्त्वप्रकाशिकायाम् –‘लक्षणावृत्तौ हि तत्त्वं पदवाच्यार्थपरित्या गेनासिपदमात्रे सामानाधिकरण्यरुपमुख्यार्थताऽशेषप्रमाणविरुध्दाङ्गीकर्तव्या । वरं हि ततस्तत्त्वं पदमुख्यार्थमङ्गीकृत्यासिपदमात्रस्य गौणार्थवर्णनम् ’ इति । तथा च तत्त्वंपदयोः मुख्यार्थमङ्गीकृत्य असिपदस्य सादृश्यैक्य-मत्यैक्यपरतया व्याख्याने न कोऽपि दोषः ।
  2. तत्सहचरितत्वात् तदिति व्यपदेशः (तत् = तत्सहचरितः त्वमसीत्यर्थ्ः) ब्रह्मसहचरो हि जीवः प्रसिध्दः ‘द्वा सुपर्णा’ इत्यादौ ।‘वसन्तादिभ्यष्ठक् (पा.सू.४.२.६३.) वसन्तमधीते वासन्तिक इत्यत्र माहाभाष्यम् –‘अयुक्तोऽयं निर्देशः । अधीत इति वर्तते । न च वसन्तो नामाध्ययनमस्ति । नैष दोषः । साहचर्यात्ताच्छब्द्यं भविष्यति । वसन्तसहचरितमध्ययनं वसन्ताध्ययनम् ’ इति ‘यत्र वसन्तो वर्ण्यते यद्वा वसन्ते अधीयते तत्साहचर्यात् ताच्छब्द्यं लभ्यते’ इत्याह कैय्यटः । तस्माद् युक्तमेकपदस्यामुखार्थत्वम् ।
  3. यद्वा तदाश्रितत्वात् तत् इति व्यपदेशः । ‘समर्थः पदविधिः’ (पा.सू.२.१.१) इत्यत्र ‘समर्थपदाश्रितत्वात् पदविधिरुपचारेण समर्थपदेनोच्यते’ इति महाभाष्योक्तेः, तत्सम्बन्धी तदाश्रयः तत्सहचरश्चेत्यर्थः । उक्तं च कैय्यटेन-‘समर्थपदसम्बन्धित्वात् पदविधिरुपचारात् समर्थपदेनोच्यत ’ इति उक्तं च पदमञ्चर्याम्-‘उपचरितवृत्तिः समर्थशब्दः समर्थपदाश्रयत्वात् ’ इति एवञ्च तत्पदस्य लक्षणाश्रयणेन तदाश्रितस्त्वमसि इत्यर्थः सम्पन्नः ‘सर्वाः प्रजाः सदायतना’ इति वाक्यशेषाच्च ।
  4. अथवा ‘ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत्’ इत्यादिवत् ततो जातत्वात् तदिति व्यपदेशः । ‘इग्यणः सम्प्रसारणम्’ (पा.सू. १.१.४५) इत्यत्र “ काकाज्जातः काकः’ ‘श्येनाज्जातः श्येनः’ एवं सम्प्रसारणाज्जातो वर्णः सम्प्रसारण” इति महाभाष्योक्तेः । ‘अन्मूलाः सौम्येमा सर्वाः प्रजा’ इति वाक्यशेषाच्च ।

ब्राह्मणो मुखमित्येव मुखाज्जातत्वहेतुतः । यथावदत् श्रुतिस्तद्वत् जीवो ब्रह्मेति वाग् भवेत् ।

  1. अथवा, यथा तण्डुलं प्रति ‘धान्यमसि धिनुहि देवान्’ इति धान्याधिनोत्पत्तिके तण्डुले धान्यशब्दस्य लक्षणावृत्तिर्मीमांसकैराश्रिता । तथा तदधीनोत्पत्तिकस्त्वमसीत्यर्थः । ‘प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः’ इति वाक्यशेषे जीवस्येशाधीनत्वोक्तेः । ‘यदधीना यस्य सत्ता तत्तदित्येव भण्यते’ इति भारतोक्तेश्च ।
  2. अथवा अतिदेशोऽयम् । तद्वत् त्वमसीत्यर्थः । तदुक्तं महाभाष्ये –‘बहुगणवतुडतयः सङ्ख्यावद्भवन्ति’ (पा.सू. १.१.२३) ‘तर्हि वितिनिर्देशः कर्तव्यः । न हि । कथमनुच्यमानं गम्यते । अन्तरेणापि वतिमतिदेशो गम्यते । अब्रह्मदत्तं ब्रह्मदत्तमित्याह तेन वयं मन्यामहे ब्रह्मदत्तवदयं भवतीति’ इति । तथा च तत्त्वमसीति वाक्यस्य तद्वत् त्वमसीत्यर्थः उपपन्नतरः ।
  3. यद्वा शाखासदेशे चन्द्र शाखाशब्दवत् जीवान्तर्थामितया जीवसदेशे ब्रह्मणि त्वमिति व्यपदेशः । ‘ य आत्मनि तिष्ठन्’ इत्यादिश्रुतेः ।
  4. यद्वा ‘ब्राह्मणो वै सर्वा देवता’ इत्यादिवत् जीवाश्रयत्वात् ब्रह्मणि त्वमिति व्यपदेशः । उक्तः चामोदे –‘यावतीर्वा एता देवताः ता सर्वाः वेदविदि ब्राह्मणे वसन्ति’ इत्यादिश्रुतिप्रतिपन्नं सर्वदेवाश्रयत्वमादाय ब्राह्मणे देवताशब्दवत् ‘य आत्मनि तिष्ठन्’ इत्यादिश्रुतिप्रतिपन्नं जीवस्य ब्रह्माश्रितत्वमादाय ब्रह्मणि त्वम् पदप्रयोग इति भावः ।
  5. यद्वा ब्रह्मणः सर्वकर्तृत्वात् ‘यजमानः प्रस्तरः’ इत्यादिन्यायात् तत्सिद्घ्या त्वमिति व्यपदेशः ।
तदधीनत्व-ताद्देश्य-तास्थ्य-ताध्दर्म्यपूर्वकैः ।
निमित्तैस्तत्वमस्यादि सामानाधिकरण्यगीः ॥

एतैर्हेतुभिः ‘तत् त्वमसि’ इति वाक्ये जीवब्रह्मणोः सामानाधिकरण्यव्यपदेशो युज्यते । न च हेत्वसिध्दिः ।

‘सर्वाः प्रजाः सदायतनाः--------’ (छां.६.८.४) इति तास्थ्यसिध्दिः ।
‘परमं साम्यमुपैति’ (आथर्व. ३.१.३) इति ताध्दर्म्यहेतुसिध्दिः ।
‘सह ब्रह्मणा विपश्चिता’ (तै. उ. २.१) इति सायुज्यहेतुसिध्दिः ।
‘एतेनैव सेतुना मोदते’ ‘एतेनात्मना सर्वान् कामाननुभवति’ इति साहचर्यहेतुसिध्दिः ।

एवञ्च जीवस्य तदाश्रितत्व-तत्सादृश्य- तत्सायुज्य-तत्साहचर्य-तत्प्रेर्थत्वादिभिः वैलक्षण्यमस्तीति व्युत्पादयितुं तत्त्वमसीत्युक्तम् । अत्रापि तत् पदस्य एकस्यैव लक्षणा ।

  1. यद्वा ‘सुपं सुलुक् पूर्वसवर्णाच्छेयाडाड्या या जालः’ (पा.सू. ७.१.३९.) इत्यादिसूत्रात् तृतीयाविभक्त्यादेर्लुक् प्रथमैकवचनादेशो वा । अथवा ‘अन्नं ब्रह्म’ (७.९.३) इतिवत् प्रथमा सप्तम्यर्थे । ततश्च ‘तेन त्वं तिष्ठसि’ ‘ततस्त्वं जातः’ ‘तस्य त्वमिति’ वा ‘तस्मिंत्वमसीति’ वाऽर्थः ।
  2. यद्वा तस्य त्वमित्यर्थे तत्वमिति समस्तं पदम् ।
  3. यद्वा ‘ऎतदात्म्यमिदं सर्वम् तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि’ इत्यत्र तदित्यनेन नात्मा परामृश्यते, किन्तु एष चासौ आत्मा च ऎतदात्मा तस्येदम् ऎतदात्म्यम् । एतदीयं वस्तु त्वमसीत्यर्थः ।
  4. अथवा जडेशयोः अत्यन्तवैलक्षण्यसद्भावेऽपि जीवेशयोः ज्ञानानन्दादिरुपेण विद्यमानं किञ्चित्सादृश्यं स्वीकृत्य विद्यमानमपि भेदमपरिगणय्य्, अविद्यमानमपि अभेदं स्वीकृत्य प्रयुज्यते तत्त्वमसीति । सतोऽप्यविवक्षा ‘अनुदरा कन्यका’ इत्यत्र असतोऽपि विवक्षा ‘समुद्रः कुण्डिका’ इत्यत्र दृष्ट एव । तदुक्तं महाभाष्ये –“ षष्ठी शेषे’ (पा.सू.२.३.५०. (इत्यत्र कर्मादीनामविवक्षा शेषः । कथं पुनः सतो नामाविवक्षा स्यात् ? सतोऽप्यविवक्षा भवति । तद्यथा ‘अलोमिका एडका’, अनुदरा कन्यका’ इति । असतोऽपि विवक्षा यथा ‘समुद्रः कुण्डिका’ इति” ।
  5. अथवा तत् प्रेरकं त्वं प्रेर्थः असि इति वाक्यार्थः । अत्र च ब्रह्मजज्ञासा इत्यत्र कर्तव्येति यथा पदमध्याह्रियते तद्वदिहापि प्रेरकप्रेर्यपदौ प्रकरणानुगुण्येन अध्याह्रियेते । सम्मतोऽयमर्थः महाभाष्यस्य । तदुक्तम्- ‘दृश्यन्ते हि वाक्येषु वाक्यैकदेशं प्रयुञ्जानाः प्रविश पिण्डीम् इति सत्यभामा सत्या’ इति ।

तत्त्वमसीति वाक्यस्याभेदपरत्वेऽनुपपत्तयः[सम्पादयतु]

एवञ्च तत्त्वमसीति वचनम् नाद्वैतपरमित्युपपाद्य भेदप्रतिपादकमिति निपुणतरं प्रपञ्चितम् । इदानीमभेदपरत्वे अनुपपत्तयः कथ्यन्ते –

  1. मुख्यार्थे सम्भवति लक्षणाश्रयणं जघन्यम्

अत्र च भेदावेदकानन्तप्रमाण्विरोधः स्फुटः । असिपदस्य गौणाभेदार्थत्व (सादृश्यार्थत्व)- मुपेत्य, तत् त्वं पदयोः मुख्यार्थमङ्गीकृत्यैव श्रुतिव्याख्यानसम्भवे, तत् पदस्य तज्जन्यः तदाश्रितः इत्याद्यर्थे लक्षणावृत्तिमुपेत्य वा व्याख्यानसम्भवे पदद्वयलक्षणा अप्रामाणिकी ।

  1. ब्रह्मणः केनापि प्रमाणेनाज्ञेयत्वात् न लक्षणा

लक्षणया बोध्यस्यार्थस्य पूर्वं ज्ञातत्वावश्यं भावात् ब्रह्मणश्चाद्वैतिभिः केनापि प्रमाणेन ज्ञेयत्वानभ्युपगमेन पूर्वमज्ञातत्वाल्लक्षणासम्भवः । किञ्च मुख्यार्थबाधे तत्सम्बन्धवति स्वरुपतः शक्यसम्बन्धितया च् विज्ञाते वस्तुनि शब्दस्य लक्षणया बोधकत्व्ं सम्भवति । प्रकृते तु ‘असङ्गो ह्ययं पुरुषः’ इति चितोऽद्वैतमतेऽसङ्गत्वेन तस्मिन् शक्यसम्बन्धस्यैवायोगेन चितः लक्षणया बोधः न सम्भवति ।

  1. चितश्चिदभेदबोधनेऽपि जीवब्रह्मणोरैक्यं न सिदध्यतीति ‘भक्षितेऽपि लशुने न शान्तो व्याधिः’ इति लक्षणाश्रयणेऽपि विवक्षितासिध्दिः ।
  2. ऎक्योपदेशोऽनर्थकः

तथा चित् चिन्नेति विपर्ययस्य, चित् चिन्नवेति संशयस्य च क्वाप्यभावेन चित् चिदेवेति च ज्ञातत्वेन च चित् चिदसि इति कथने कारणाभावः ।

  1. लोके विशेष्यगतधर्मस्य विशेषणगतधर्मस्य च भिन्नत्व एव अभेदावगाही शाब्दबोधो जायते । यथा सौन्दर्यवदभिन्नो घट इत्याद्यर्थके ‘सुन्दरो घटः’ इत्यादिवाक्ये । प्रकृते तत् पदबोध्य त्वं पदबोध्ययोश्चितोः विद्यमानस्य चित्त्वस्यैकत्वेन (विशेष्यभूतचिद्गतचित्त्वरुपधर्मस्य विशेषणगतस्य च धर्मस्यैकत्वेन )चित् चिदभिन्ना इति प्रतीतिरसम्भावितैव ।

अभेदवर्णनं प्रकरणाननुगुणम्[सम्पादयतु]

‘श्वेतकेतुर्ह आरुणेय आस तं पितोवाच । श्वेतकेतो वस् ब्रह्मचर्यं न वै सोम्यास्मत्कुलीनोऽननूच्य ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति । सः द्वादशवर्ष उपेत्य चतुर्विंशतिवर्षः सर्वान् वेदानधीत्य अनूचानमानी स्तब्ध एयाय’ इति श्वेतकेतुस्तब्ध इति प्रकरणपर्यालोचनेन समेषां विज्ञायते । यदि स्तब्धं पण्डितं मन्यं पुत्रं त्वमेव ब्रह्मासीति पिता उपदिशति, तदा न निवर्तेताहङ्कारः अपि तु स्तब्धत्वं वृध्दिमियात् । उद्दालकोपदेशानन्तरं श्वेतकेतोरहङ्कारनिवृत्तिर्जातेति श्रुतिभिः तद्वयाख्यानभूतस्मृतिभिश्च स्फुटं प्रतीयते । तदुक्तमाचार्यपादैः –‘सर्वान् वेदान् अधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध एयाय’ इत्यात्मनोऽन्यम् अनूचानत्वादिगुणप्रदं परमविज्ञाय स्तब्धस्य पराधीनत्वज्ञापनेन स्तब्धतां निरस्य तन्निष्ठा ह्यत्रोपदिश्यत इति’ ।

प्रमाणाभासप्राप्तमैक्यं श्रुतौ प्रतिषिध्यते[सम्पादयतु]

ननु द्वैरमतरीत्या जीवब्रह्मणोर्भेदस्य प्रत्यक्षसिध्दत्वेन श्रुतेरपि तत्रैव तात्पर्यसभ्दावेन सर्वोऽपि वेदः भेदपर एव इत्युक्तम् । तथापि वेदे दृश्यमानः ऎक्यनिषेधः कथमुपपाद्यते । तत्र ऎक्यस्य प्रमाणान्तरप्राप्तत्वे ऎक्यनिषेधकवाक्यस्य तद्विरोधः सुस्थः । प्रमाणान्तराऽप्राप्तत्वे चैक्यस्य वेदैकसमधिगम्यत्वेन वेद एव क्वचिदैक्यमुपस्थाप्य अपरत्र खण्डयति चेत्, तस्य अप्रामाण्यमपरिहार्थमा पद्यते इति चेत्, अत्रोच्यते । अभेदोपदेशोऽयं न प्रमाणान्तरप्राप्तः । नापि वेदशास्त्रादौ क्वचित्प्रतीयते । किन्तु प्रमाणाभासप्राप्त एव । अनादिकालतो वृत्ताः समया हि प्रवाहतः’ इति न्यायेन प्राप्तः ऎक्यवादः श्रुतावनूद्य निरस्यते । यथा ‘सदेव सोम्य इदमग्र आसीत्’ इति स्वाभिप्रायमुध्दाट्य श्रुतिः, असत उत्पत्तिं प्रमाणदर्शनाभासप्राप्तां निरस्यति –‘कुतस्तु खलु सौम्य एवं स्यात् कथमसतः सज्जायेत’ इति । अत एव ब्रह्मज्ञानार्थंप्रवृत्तानां वेदान्तानां कर्ममात्रपरतया व्याख्यानमनूद्य, कर्मानुष्ठानस्यज्ञानद्वारामोक्षफलकत्वाभिधानार्थंकेवलकर्मपरत्वखण्डनंचप्रमाणाभासप्राप्तंसुष्ठूपपद्यते ।