प्रतापरुद्रविजयम्

विकिपीडिया, कश्चन स्वतन्त्रः विश्वकोशः
Jump to navigation Jump to search
प्रतापरुद्रविजयम्  
RajaRaviVarma MaharanaPratap.jpg
'राजा' रविवर्मणा निर्मितं प्रतापचित्रम्
लेखकः वेङ्कटरामराघवः
देशः भारतम्
भाषा संस्कृतम्
प्रकारः रङ्गमञ्चीयाभिनवशैली

प्रतापरुद्रविजयस्य अपरं नाम विद्यानाथविडम्बनं वर्तते । विद्यानाथः चतुर्दशशतके ‘प्रतापरुद्रयशोभूषणं' लिलेख । पुस्तकमिदं डा० राघवस्य स्नातकोत्तरपाठ्यक्रमे निर्धारितमासीत् । विद्यानाथस्याहृद्याभिः प्रौढोक्तिभिरुद्विग्नो राघवमहोदयः प्रस्तुतं नाटकं प्रणिनाय ।

प्रतापरुद्रो दिग्विजयाय प्रतिष्ठते । सेनासञ्चाररजसा सूर्य आवृतः । सूर्यस्यावृतत्वाद् मध्याह्नस्य किञ्चिदनन्तरमेव सन्ध्या समापन्ना । ब्राह्मणाः सन्ध्यामुपासितुं, स्त्रियः सायन्तनमण्डनार्थं, पक्षिणो नीडान् उलूकाश्च विहर्तुं युगपदेवाचलन् । मन्दिरस्य बुभुक्षुरुपासकः शीघ्रमेव प्रसादोपलब्धये सायन्तनीं पूजां समापयितुं शिवायतनं प्रातिष्ठत ।

विषयवस्तु[सम्पादयतु]

प्रथमेऽङ्के नन्दनवनगतौ पौलोमीमहेन्द्रौ सहकारवृक्षस्य अधस्ताच्छिलातलसंस्थितौ असामयिकं प्रदोषमालोकयतः । अथ शीघ्रमेव पौलोम्या अक्षिणी रजसावृते संवृत्ते । इन्द्रस्यापि नेत्रसहस्रं रेणुरुद्धं बभूव । सोऽश्विद्यमाजुहाव । रुद्धदृष्टिः शची इतस्ततो धावन्ती क्रीडासरसि पपात । सरसो जलसंयोगात् तदक्षिगतेन रजसा कर्दमायितम् । तदा सा पीडातिशयात् तत्रैव विसंज्ञा संजाता।

द्वितीयेऽङ्के शत्रु राज्ञो राजधान्याः समीपवर्तिनि विपने राजकुलशरणार्थी सन् तिष्ठति स्म । सम्मर्देऽस्मिन् गावो मृगा वानप्रस्थाश्चाभावग्रस्ता अभूवन् । यतो हि एते नृपाः अपपदा ह्यः केचन फलादिभिराहारमकुर्वन् । अन्ये केचन फलादीन्यलभमानाः सर्वमपि तृणं भुक्तवन्तः । अपरे केचित् तलोपरि किञ्चिदपि नासादयन्तः कन्दादिमृगयया भूमिमखनन् । पश्य, पश्य, अधस्ताद् वराहकुलघोणोत्खाता इव गर्तास्तत्र तत्र विलोक्यन्ते ।

इन्द्रस्याक्षीणि येन केन प्रकारेण अश्विभ्यामुपचरितानि । उपचारान्तराल एव कर्दमनिमग्नामेकाकिनीं शचीमसुरा हृतवन्त इति समाचारमिन्द्र आसादितवान् । अथान्धकारः सर्वा दिशः आवृणोत् । क्व गतो दिवाकर इति पृष्टश्चर उक्तवान् यत्सोऽसुरभयान् मेरुगुहामध्यास्ते । निशाचराणाम् आक्रमणमाकलय्य सुरगुरुः सन्धिवार्तां सुहितां मेने । एतस्मिन्नेव समये दैत्यपतिरागत्य जगर्ज -

आः क्वायं स देवेन्द्रहतकः । कुत्रास्ते स द्विजपाशः सुरगुरुः । आः तिष्ठत जर्जरनिर्जरकीटाः इति।

तृतीयाङ्कात् पूर्वं विष्कम्भके मातलि-नारदावागच्छतः । नारदो मातलिमब्रवीत् - इन्द्रस्य विपत्तिं इष्ट्वाहं शिवेनोक्तः - “मातलिं भूलोकं प्रेषय । स च देवरक्षायै प्रतापरुद्रमानयतु। सर्वं शं भविष्यति इति।’’

नारदप्रदत्तपरिचयानुसारं मातलिर्भूलोकात् प्रतापरुद्रमानयामास । तं दृष्ट्वैव दैतेया दुद्रुवुः । । चतुर्थाङ्कात् पूर्वे विष्कम्भके मातलिर्बृहस्पतिं ब्रूते - सर्वं तु सुसम्पन्नं, किं तु इन्द्रस्य अनेकान्यक्षीणि प्रतापरुद्रस्य प्रतापज्वालावलोकनेनान्धीभूतानि।

बृहस्पतिरुवाच — अमृतशाली चन्द्रमाः असफलः संवृतोऽश्विद्वयमपि । दृष्ट्या तदानीमेव चन्द्रिका दृष्टा, यथा सहस्रनयनस्य चिकित्सा सम्पन्ना।

चतुर्थेऽङ्के ब्रह्मा, विष्णुः, महेशः, देवर्षिः, वीररुद्रः, इन्द्रादयश्च रङ्गपीठेऽवलोक्यन्ते । वीररुद्रेण साकं सिंहासनम् अलङ्क्रियतामिति परमेश्वरो महेन्द्रमादिदेश । अथ च परमेश्वर उभौ प्रशस्य सन्ध्याकाले वीररुद्रस्य परमेश्वरप्रतिष्ठाभिषेकं विधाय सर्वानब्रवीद् - वयं सर्वे एकशिलामासाद्य वीररुद्रस्य साम्राज्याभिषेकम् आचरिष्यामः।

शिल्पम्[सम्पादयतु]

यद्यपि प्रतापरुद्रविजये चत्वारोऽङ्काः सन्ति, किंत्विदं रूपकं विशुद्धं प्रहसनं विद्यते । यथा हि लेखकेन स्वयमेवोक्तम्

This is the humorous story built out of all these absurdities. [१]

नाट्यशास्त्रानुसारमीदृश्यां रचनायां प्रवेशक-विष्कम्भकयोरभाव एवेष्टः । अस्मिन् द्वितीयाङ्कात् पूर्वं यो विष्कम्भकः सम्प्रयुक्तः स रूपकस्य पृष्ठचतुष्टयं व्याप्नोति । तृतीयाङ्कात् पूर्वं प्रयुक्तो विष्कम्भकः केवलं सूचनामेव न वितरति, अपि तु स कार्यपरकोऽप्यस्ति । तृतीयाङ्कस्य प्रारम्भे देवद्वयवातङ्कोचिता नास्ति । अयमंशः सर्वथार्थोपक्षेपकः । डा० राघवमहोदयोऽङ्कस्यार्थोपक्षेपकस्य चान्तरं न कृतवान् । इयं शास्त्रीया त्रुटिरपवादात्मिका विद्यते ।

सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]

उद्धरणानि[सम्पादयतु]

  1. Preface page XVI.
"https://sa.wikipedia.org/w/index.php?title=प्रतापरुद्रविजयम्&oldid=435546" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः