खुदीराम बोस

विकिपीडिया, कश्चन स्वतन्त्रः विश्वकोशः
Jump to navigation Jump to search
खुदीराम बोस
युवा क्रान्तिकारी खुदीराम बोस (१९०५ तमे वर्षे)
युवा क्रान्तिकारी क्षुदीराम बोस (बङ्गीय उच्चारणं खुदीराम बोस) (१९०५ तमे वर्षे)
जन्म (१८८९/१२/०३-वाचनिकदोषः : < इत्येतत् अनपेक्षितं चिह्नम् ।-{{{day}}})वाचनिकदोषः : अनपेक्षितम् उद्गारचिह्नम {, ५२.४७२२२२२२२२२२
हबीबपुरं, मिदनापुरमण्डलं, प्राचीन अखंडबङ्गराज्यम् पश्चिमप्रांत (अधुना पश्चिमबङ्गराज्यम्) , भारतम्
मृत्युः ११ १९०८(१९०८-वाचनिकदोषः : अनपेक्षितम् उद्गारचिह्नम ०-११) (आयुः १८)
कलिकाता(कोलकाता)
देशीयता भारतीयः
जातिः बङ्गीय
वृत्तिः क्रांतिकारी&Nbsp;edit this on wikidata
कृते प्रसिद्धः युवतमः स्वतन्त्रताक्रान्तिकारी

खुदीराम बोस (बांग्ला: ক্ষুদিরাম বসু ; जन्म: १८८९ - मृत्यु : १९०८) भारतस्य स्वाधीनतायै १९ वर्षस्य वयसि मृत्युदण्डं प्राप्तवान् । केषाञ्चन इतिहासविदां मतम् अस्ति यद्, लघुनि वयसि भारताय क्रान्तिं कुर्वन् मृत्युदण्डं प्राप्तवत्सु क्रान्तिकारिषु सः युवतमः आसीदिति । परन्तु १८७२ वर्षस्य जनवरी-मासस्य सप्तदशे (१७) दिनाङ्के कूकाओं इत्यत्र जाते सार्वजनिकनरसंहारे त्रयोदश (१३) वर्षीयः कश्चन बालकः अपि मृत्युङ्गतः इति श्रूयते । सः त्रयोदशवर्षीयः बालकः तस्मिन् नरसंहारे पञ्चाशत्तमः (५०) आसीत् । यदा सैनिकाः तं बालकं अग्निगोलकक्षेपकस्य सम्मुखं स्थापितवन्तः, तदा सः लुधियाना-प्रदेशस्य तत्कालीनस्य उपायुक्तस्य (Deputy Commissionaire) कावन इत्येतस्य मासुरीं (श्मश्रुं) दृढतया अगृह्णात् । तेन त्रयोदशवर्षीयेण बालकेन तस्य उपायुक्तस्य मासुरी तावत् पर्यन्तं न त्यक्तवान्, यावत् पर्यन्तम् आङ्ग्लसैनिकैः तस्य हस्तौ न अछिद्येताम् <ref> सरफरोशी की तमन्ना, भागः ४, पृ. १३ </ref>। 

जन्म, प्रारम्भिकं जीवनञ्च[सम्पादयतु]

खुदीरामस्य जन्म ३ दिसम्बर १८८९ दिनाङ्के पश्चिम बङ्गाल-राज्यस्य मिदनापुर-मण्डलस्य हबीबपुर-नामके ग्रामे अभवत् । तस्य पितुः नाम बाबू त्रैलोक्यनाथ बोस, मातुश्च नाम लक्ष्मीप्रिया देवी आसीत् । बालखुदीरामस्य मनसि देशस्य स्वतन्त्रतायै नवम्यां कक्षायाम् एव विचाराः स्फुटिताः । क्रान्तिकार्ये रतः सः स्वस्य अभ्यासम् अपि अत्यजत् । सः स्वदेश्यान्दोलनस्य सक्रियः क्रान्तिकारी आसीत् । छात्रजीवनात् युवावस्थां यावत् हिन्दुस्थानस्य स्वतन्त्रतायै अविरत-परिश्रम-कर्ता खुदीरामः अत्याचारिणः आङ्ग्लसर्वकारस्य उच्छेदनम् इच्छति स्म । अलीपुरमध्ये यः प्रख्यातः विस्फोटः जातः आसीत्, तस्मिन् काण्डे खुदीरामः अपि रतः आसीत् । ततः एकोनविंशे वयसि हस्ते भगवद्भगवद्गीतां गृहीत्वा प्रसन्नमुखः खुदीरामः मृत्युदण्डं स्वीकृतवान् ।

क्रान्तौ योगदानम्[सम्पादयतु]

शालायाः अध्ययनं त्यक्त्वा खुदीरामः 'रिवोल्यूशनरी पार्टी' इत्याख्यस्य दलस्य सदस्यः अभवत् । तत्र तेन वन्दे मातरम् इत्याख्यस्य प्रचारपत्रस्य वितरणकार्यात् स्वयोगदानस्य आरम्भः कृतः । १९०५ तमे वर्षे वङ्गभङ्गस्य विरोधाय आरब्धस्य आन्दोलनस्य सक्रियेषु सदस्येषु सोऽपि अन्यतमः ।

राजद्रोहस्य आरोपात् मुक्तिः[सम्पादयतु]

खुदीराम बसु आङ्ग्लसैनिकैः बद्धः

१९०६ तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासे मिदनापुरे काचित् औद्योगिकी, कृषिसम्बद्धा च प्रदर्शनी आयोजिता आसीत् । प्रदर्शनीं द्रष्टुं समीपस्थेभ्यः प्रान्तेभ्यः असङ्ख्याकाः जनाः उपस्थिताः आसन् । वङ्गप्रदेशस्य केनचित् क्रान्तिकारिणा सत्येन्द्रनाथेन लिखतस्य ‘सोनार बांगला’ इति नामकस्य ज्वलन्तपत्रस्य प्रतयः खुदीरामः प्रदर्शन्याः अवसरे व्यतरयत् । कश्चन आरक्षकः खुदीरामं ग्रहीतुं तस्य पृष्ठे अधावत्, परन्तु खुदीरामः तस्य आरक्षकस्य मुखे मुष्टिकाप्रहारं कृत्वा शेषपत्राणि स्वीकृत्य अधावत् । एतस्य कृत्यस्य कृते तस्योपरि अभियोगः अपि अभवत्, परन्तु तस्य विरुद्धं कोऽपि साक्षी नासीत्, अतः सः निर्दोषः असिद्ध्यत । 

इतिहासज्ञात्री मालती मलिक इत्यस्याः मतानुसारं २८ फरवरी १९०६ दिनाङ्के खुदीराम बोस इत्येषः आङ्ग्लारक्षकैः गृहीतः, परन्तु सः कारागारात् पलायने सफलः अभवत् । ततः पुनः अप्रैल-मासे आङ्ग्लारक्षकाः तं धर्तुं समर्थाः अभूवन् । परन्तु १६ मई १९०६ दिनाङ्के सः अभियोगाद् विमुक्तः ।

६ दिसंबर १९०७ दिनाङ्के खुदीरामः नारायणगढ-रेलवे-स्थानके वङ्गराज्यपालस्य विशेष-रेल-यानस्योपरि आक्रमणम् अकोरत् । परन्तु तस्मिन् आक्रमणे राज्यपालस्य हत्यां कर्तुं सः असफलः अभवत् । १९०८ तमे वर्षे वाट्सन, पैम्फायल्ट फुलर इत्येतयोः आङ्ग्लाधिकारिणोः उपरि हस्ताग्निशस्त्रेण  प्रहारः कृतः, तस्मिन् प्रयासेऽपि सः निष्फलः जातः । 

किङ्ग्जफोर्ड-हत्या [सम्पादयतु]

मिदनापुरे ‘युगान्तर’ नामिका काचित् क्रान्तिकारिणां गुप्तसंस्था आसीत् । तस्याः माध्यमेन खुदीरामः क्रान्तिकार्यं कुर्वन् आसीत् । १९०५ तमे वर्षे लॉर्ड कर्जन इत्येषः यदा वङ्गविभाजनस्य घोषणाम् अकरोत्, तदा तस्य विरोधं कर्तुम् अनेके भारतीयाः मार्गेषु विरोधप्रदर्शनानि आचरितवन्तः । तस्मिन् विरोधप्रदर्शने यैः भारतीयैः भागः स्वीकृतः, तेभ्यः भारतीयेभ्यः कोलकाता-राज्यस्य तत्कालीनेन न्यायाधीशेन किंग्जफोर्ड इत्येनेन क्रूराः दण्डाः घोषिताः । अन्येषु अभियोगेष्वपि सः क्रान्तिकारिभ्यः अत्यधिकान् कष्टदायकान् दण्डान् अयच्छत् । किंग्जफोर्ड इत्यस्य क्रूरनिर्णयैः प्रभावितः आङ्ग्लसर्वकारः तस्य प्रोत्साहनाय तस्य पदोन्नतिना सह अपरे स्थाने स्थानान्तरम् अकरोत् । एवं किंग्जफोर्ड इत्येषः मुजफ्फरपुरस्य सत्रन्यायाधीशः अभवत् । ‘युगान्तर’समितेः कस्याञ्चित् गुप्तगोष्ठ्यां किंग्जफोर्ड इत्यस्य हत्यायाः निश्चय अभवत् । तस्य कार्यस्य कृते खुदीरामस्य, प्रफुल्लकुमारस्य च चयनम् अभवत् । खुदीरामस्य, प्रफलुल्कुमारस्य च पार्श्वे एकः अग्निगोलकः, एका भुशुण्डी च आसीत् । मुजफ्फरपुरे सम्प्राप्तौ तौ प्रप्रथमं तु किंग्जफोर्ड इत्यस्य प्रासादस्य गुप्तचरीम् अकुरुताम् । तौ किंग्जफोर्ड इत्यस्य रथस्य, अश्वस्य रङ्गं ज्ञातवन्तौ । ततः खुदीरामः तु किंग्जफोर्ड इत्यस्य कार्यलयं गत्वा तं समीपात् अपश्यत् ।

आक्रमणम्[सम्पादयतु]

३० अप्रैल १९०८ दिनाङ्के नियोजितं कार्यं कर्तुं निर्गतौ तौ किंग्जफोर्ड इत्यस्य प्रासादस्य बहिः स्थित्वा तस्य आगमनस्य प्रतीक्षां कुर्वन्तौ आस्ताम् । प्रासादस्य अधिकारिणः तौ तत्स्थानात् गन्तुम् अपि अवदन्, परन्तु तेभ्यः उचितम् उत्तरं दत्त्वा तौ तत्रैव अतिष्ठताम् । रात्रौ सार्धाष्टवादने, समीपे काले वा क्लब् इत्यस्मात् स्थानात् किंग्जफोर्ड इत्येतस्य रथसदृशः रथः तत्र सम्प्राप्तः । तं रथं दृष्ट्वा खुदीरामः तस्य रथस्य पृष्ठे अधावत् । मार्गः अन्धकारमयः आसीत् । रथः किंग्जफोर्ड इत्यस्य प्रादस्य सम्मुखम् आगतः, तदैव खुदीरामः तस्य रथस्योपरि हस्तविस्फोटकम् अक्षिपत् । हिन्दुस्थाने आङ्ग्लविरुद्धं जातः सः विस्फोटः ३ माईल् दूरेऽपि सर्वैः श्रुतः । एतस्याः घटनायाः कारणेन इङ्ग्लैण्ड-देशे, योरोप-देशे च चिन्तायाः स्थितिः उद्भूता । एनां योजनां खुदीरामः किंग्जफोर्ड इत्यस्य हत्यायै अरचयत्, परन्तु तस्मिन् विस्फोटे द्वे आङ्ग्लमहिले हते । क्लब् इत्यस्मात् स्थानात् बहिः निर्गम्यमानः किंग्जफोर्ड इत्येषः दैवयोगेन रक्षितः । खुदीरामः, प्रफुल्लकुमारश्च रात्रौ एव २४ मीलदूरे स्थितं वैनी-रेलवे-स्थानकं प्राप्तवान्तौ ।

बन्दी खुदीरामः, मृत्युदण्डश्च[सम्पादयतु]

आङ्ग्लारक्षकाः अपि तयोः अन्वेषणे संलग्नाः । वैनी-रेलवे-स्थानके एव ते तौ गृहीतवन्तः । आङ्ग्लारक्षकान् परितः दृष्ट्वा प्रफुल्लकुमारः आत्मानं भुशुण्ड्या मारयित्वा आत्महत्याम् अकरोत् । ततः आङ्ग्लारक्षकाः खुदीरामम् अधरन् । ११ अगस्त १९०८ दिनाङ्के मुजफ्फरपुर-कारागारे खुदीरामः मृत्युदण्डम् अलभत । तस्मिन् समये तस्य वयः अष्टादशवर्षोत्तराष्टमासोत्तराष्टदिनानाम् (18 years, 8 months 8 days old) आसीत् । भगवद्गीतां हस्ते गृहीत्वा खुदीरामः सधैर्यं प्रसन्नमुखः सन् मृत्युदण्डं स्व्यकरोत् । किंग्जफोर्ड इत्येषः भीतः सन् वृत्तिम् अत्यजत् । 

लोकप्रियता[सम्पादयतु]

मुजफ्फरपुर-कारागारस्य केनचित् अधिकारिणा उल्लिखितम् आसीत् यद्, मृत्युदण्डस्य सूचनां श्रुत्वा निर्भीतः खुदीरामः वेधस्थलं प्रति प्रस्थितवान् । तस्य स्मरणं कर्तुं, तस्मात् प्रेरणां प्राप्तुम् अनेकानि गीतानि कविभिः रचितानि । तेषु गीतेषु अनेकानि गीतानि अद्यत्वेऽपि अत्यधिकानि लोकप्रियाणि सन्ति । 

मरणतोत्तरं खुदीरामस्य ख्यातिः चतसृषु दिक्षु प्रसरिता । वङ्गप्रदेशस्य सूत्रकाराः तस्य नाम्ना नवीनस्य धौतवस्त्रस्य आविष्कारम् अकुर्वन् । इतिहासविदां मतानुसारं वङ्गप्रदेशस्य सर्वेभ्यः क्रान्तिकारिभ्यः खुदीरामः अनुसरणीयः अभवत् । विद्यार्थिनः तस्य मृत्योः शोकम् आचरन्तः अनेकेभ्यः दिनेभ्यः शालां, महाविद्यालयं च न गन्तवन्तः । सर्वेऽपि युवानः खुदीरामस्य नाम्ना निर्मितं धौतवस्त्रं धृत्वा तस्मै श्रद्धाङ्जलिं यच्छन्तः आसन् । 

सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]

बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]

सन्दर्भः[सम्पादयतु]

  • सरफरोशी की तमन्ना (भाग चार), शोध एवं सम्पादन: मदन लाल वर्मा 'क्रान्त', प्रवीण प्रकाशन, दिल्ली १९९७
  • डॉ॰ मदनलाल वर्मा 'क्रान्त' स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास (३ खण्डों में) ४७६०/६१ २३ अंसारी रोड दरियागंज नई दिल्ली-११०००२ प्रवीण प्रकाशन २००६
"https://sa.wikipedia.org/w/index.php?title=खुदीराम_बोस&oldid=447753" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः