विकिपीडिया:प्रयोगपृष्ठम्

क्लासिकल कण्डिशनिङ्ग

पावलोव् नाम रूसीयः जीववैज्ञानिकः प्रथमतः ‘‘क्लासिकल् कण्डिशनिङ्ग’’ इति शिक्षणप्रक्रियाम् अवगच्छत्। एषा प्रक्रिया व्यवहार मनश्शास्त्रस्य आधाररूपेण प्रसिद्धा अस्ति। अस्मिन् प्रकारे जीवः पूर्वम् असम्बद्धयोः अपि द्वयोः उद्दीपनयोः मध्ये सम्बन्धं निर्माय व्यवहारपरिवर्तनम् अधिगच्छति। इयं शिक्षापद्धतिः न केवलं प्रयोगशालायां दृश्यते, अपि तु नित्यजीवने, शिक्षायाम्, चिकित्सायाम् च महत्त्वपूर्णा अस्ति। क्लासिकल् कण्डिशनिङ्गस्य मूलभूताः संकल्पनाः पावलोवेन कृतासु प्रयोगेषु ज्ञातं यत्— 1. अशिक्षितोद्दीपनम् (Unconditioned Stimulus – UCS): यत् स्वभावतः एव प्रतिक्रियां जनयति। यथा - अन्नगन्धेन लारं भवति । 2. अशिक्षितप्रतिक्रिया (Unconditioned Response – UCR): अशिक्षितोद्दीपनेन उत्पन्ना स्वाभाविका प्रतिक्रिया।यथा—लालानिर्गमः। 3. निष्प्रभावोद्दीपनम् (Neutral Stimulus – NS): यत् आरम्भे कस्यापि प्रतिक्रियायाः कारणं न भवति।यथा—घण्टानिनादः। 4. शिक्षितोद्दीपनम् (Conditioned Stimulus – CS): यत् पुनः-पुनः अशिक्षितोद्दीपनेन सह योजितं सन् प्रतिक्रियां जनयति। 5. शिक्षितप्रतिक्रिया (Conditioned Response – CR): शिक्षितोद्दीपनेन उत्पादिता नवीना प्रतिक्रिया। पावलोवस्य प्रसिद्धः श्वापदप्रयोगः शास्त्रीयकण्डिशनिङ्गस्य उत्तमं उदाहरणम् अस्ति । प्रारम्भे श्वः पोषिते सति तस्य मुखात् स्वाभाविकतया लारं उत्पद्यते । अत्र भोजनं अशिक्षितं उत्तेजकं (UCS) भवति, लारप्रवाहनिष्पादनं च अशिक्षितप्रतिक्रिया (UCR) भवति । पावलोवः भोजनं दातुं पूर्वं घण्टानिनादम् अकरोत्। आरम्भे घण्टानिनादः कस्यापि प्रतिक्रियायाः कारणं नाभवत सः निष्प्रभावोद्दीपनम् (NS) आसीत्। परन्तु यदा सः घण्टानिनादं च भोजनं च पुनः पुनः सह प्रदत्तवान्, तदा श्वानः उभयोः मध्ये सम्बन्धं अधिगच्छत्। कतिपयदिनानन्तरं— यदा केवलं घण्टानादः श्रूयते स्म, अन्नं दत्तम् अपि, तदा श्वः लारं पातुं प्रवृत्तः । अधुना- घण्टा विद्वान् उत्तेजकः (CS) अभवत् । लारपातः विद्वान् प्रतिक्रिया (CR) अभवत् । एवं पावलोवः सिद्धं कृतवान् यत् जीवाः सम्बन्धानां आधारं प्राप्य नूतनान् व्यवहारान् शिक्षन्ति ।

शास्त्रीयकण्डिशनिङ्गस्य अन्यत् सरलं उदाहरणम् एकः बालकः अस्तीति कल्पयामः। अस्य नाम “अनिलः” इति। अनिलः प्रतिदिनं विद्यालयं गन्तुं प्रातःकाले उत्तिष्ठति। सामान्यतः सः सुखेन एव जाग्रति, किन्तु कदाचित् न जाग्रति। तस्य माता प्रातःकाले सुष्ठु सुप्तं एनं जागर्तुं प्रयतते। आदौ माता केवलं निष्प्रभावघण्टानिनादं (Neutral Stimulus) कुर्वन्ती आसीत्—घण्टां वादयति स्म, किन्तु अनिलः न प्रतिजागर्ति। घण्टाया ध्वनिः तस्य जागरणे किमपि न कर्तुं शक्ता। किन्तु अनन्तरं सा नीतिं परिवर्त्य प्रतिदिनं घण्टानिनादं कृत्वा ततः पश्चात् गर्मम् एवं स्वादिष्ठम् दूधम् अनिलाय दातुं प्रारब्धवती। दूधस्य गन्धः, उष्णता, स्वादः च अनिलस्य मनसि आनन्दम् जनयन्ति। अतः दूधम् अशिक्षितोद्दीपनम् (UCS), तथा आनन्दः अशिक्षितप्रतिक्रिया (UCR) अभवत्। यदा माता प्रतिदिनं घण्टानिनादनं + दूधदर्शनम् सह प्रदत्तवती, तदा अनिलः उभयोः मध्ये सम्बन्धं निर्मितवान्। कतिपयदिनानन्तरम् केवलं घण्टानिनादं श्रुत्वा अपि, अनिलः स्वतः एव प्रबुद्धः। तस्य मनः “दूधं भविष्यति” इति प्रतीक्षां करोति स्म। अधुना घण्टा शिक्षितोद्दीपनम् (CS) जाता प्रबोधनम् वा उत्साहः शिक्षितप्रतिक्रिया (CR) अभवत् अतः यत् प्रथमतः असम्बद्धः ध्वनिः आसीत्, स एव आनन्दस्य सूचकः अभवत्। एतत् उदाहरणं दर्शयति यत् न केवलं श्वानाः वा प्राण्यः एव, अपि तु बालकाः, वयस्काः चापि नित्यजीवने उद्दीपनस्य आधारेण नूतनव्यवहारं शिक्षितुं शक्नुवन्ति।

लिटिल्-अल्बर्ट् प्रयोगः — शास्त्रीयकण्डिशनिङ्गस्य प्रसिद्धतमं उदाहरणम्। व्यवहारवैज्ञानिकौ जॉन् वाट्सन्, रोजाली रेनर् च १९२० तमे दशके अतीव प्रसिद्धं प्रयोगं कृतवन्तौ, यस्य नाम “लिटिल् अल्बर्ट् प्रयोगः” इति । अस्य प्रयोगस्य मुख्यं उद्देश्यं आसीत्भ यं मनुष्येभ्यः कृत्रिमरूपेण कथं उपदिष्टुं शक्यते ? तत् ज्ञातुं । प्रयोगविषयः “अल्बर्ट्” इति नामकः बालकः आसीत् । सः अतीव शान्तः, सरलः, निर्भयः च आसीत् । प्रारम्भे वैज्ञानिकौ तस्य स्वाभाविकं भयं परीक्षितवन्तौ । अल्बर्टः न गिलहरीभ्यः, न मृदुगर्दभेभ्यः, न वानरेभ्यः, न मुखौटेभ्यः, न अग्निगुब्बारेभ्यः भयभीतः आसीत्-तेषु कश्चन अपि नासीत् । अतः सः प्रायः निर्भयः बालकः इति निष्पन्नम्। परन्तु वैज्ञानिकाः अल्बर्टस्य समीपे एकं मृदुशुक्लमूषकं स्थापितवन्तः । बालकः मूषकं स्पृशन् प्रसन्नः अभवत्भ यं नासीत्। अतः श्वेतमूषकः तटस्थः उत्तेजकः (NS) आसीत् । ततः तौ वैज्ञानिकौ मूषकं दृष्ट्वा अतीव तीक्ष्णधातुः ध्वनिं कृतवन्तौ । सः शब्दः स्वभावतः बालके भयं जनयति-अतः सः अशिक्षितः उत्तेजकः (UCS) आसीत्, भयः च अशिक्षितप्रतिक्रिया (UCR) आसीत् । प्रयोगः पुनः पुनः एतत् कृतवान्— शुक्लमूषकः दर्शितः → अतीव तीक्ष्णः शब्दः सद्यः निर्मीयते । कतिपयानि वाराः एवम् कृत्वा— अल्बर्टः श्वेतमूषकं दृष्ट्वा एव रोदितुम् आरब्धवान्, यद्यपि धातुः ध्वनिः तत्र नासीत् । अधुना- श्वेतमूषकः विद्वान् उत्तेजकः (CS) अभवत् । भयक्रन्दः विद्वान् प्रतिक्रिया (CR) अभवत् । एवं भयम् अपि कृत्रिमतया उपदिशितुं शक्यते इति निष्कर्षः । सामान्यीकरणम् अस्य प्रयोगस्य सर्वाधिकं रोचकं परिणामः अभवत्-अल्बर्ट् न केवलं श्वेतमूषकाणां, अपितु समानवर्णस्य वस्तूनाम् अपि भयम् अनुभवति स्म । यथा- श्वेत गदः श्वेत वानर श्वेतवर्णीयः श्वेतप्रकाशक्रीडकाः एतेभ्यः सर्वेभ्यः सः भीतः आसीत्। एतत् उत्तेजकसामान्यीकरणं कथ्यते । पृथगात्मता तौ वैज्ञानिकौ बालकः सर्वेभ्यः न बिभेति इति ज्ञातवन्तौ । केचन पदार्थाः श्वेताः अपि भयं न जनयन्ति स्म । अतः बालकः अपि किञ्चित् विवेकं दर्शितवान् । महत्त्वम् अयं प्रयोगः जगति प्रथमः, दर्शयति— मनुष्याणां कृते कृत्रिमभयस्य उपदेशः सम्भवति। उत्तेजकसम्बन्धानुसारं भावनात्मकानुभवाः अपि ज्ञातुं शक्यन्ते । सामान्यीकरणस्य सिद्धान्तः अतीव प्रबलः अस्ति । अयं प्रयोगः अद्यापि मुख्यतया मनोविज्ञानपाठ्यक्रमेषु विशेषतः व्यवहारवादेषु पाठ्यते ।

शिक्षणस्य प्रक्रियाः १. अधिगमः (Acquisition) यदा निष्प्रभावोद्दीपनम् अशिक्षितोद्दीपनेन सह पुनः पुनः संयोज्यते, तदा जीवः नवीनं सम्बन्धं अधिगच्छति। एवं शिक्षितप्रतिक्रिया दृढा भवति। २. लोपः (Extinction) यदि शिक्षितोद्दीपनं बहुशः अशिक्षितोद्दीपनेन विना दीयते, तदा शिक्षितप्रतिक्रिया शनैः दुर्बला भवति, अन्ते लुप्यते च। ३. स्वयंसंभावनम् (Spontaneous Recovery) लोपात् अनन्तरं किञ्चिद् काले व्यतीते शिक्षितप्रतिक्रिया पुनरुत्पद्यते। ४. सामान्यीकरणम् (Generalization) यदा जीवः शिक्षितोद्दीपनम् उपेक्ष्य तत्समानान्यपि उद्दीपकानि एकस्मैव प्रकारे प्रतिक्रियते। ५. विवेचनम् (Discrimination) यदा जीवः शिक्षितोद्दीपनं सामान्येभ्यः अन्येभ्यः च उद्दीपनेभ्यः भिन्नं ज्ञातुं शक्नोति। क्लासिकल् कण्डिशनिङ्गस्य उपयोगाः १. शिक्षायाम् (Education) अनुकूलः कक्ष्यावातावरणः विद्यार्थीनां शिक्षणे सकारात्मकान् भावान् जनयति। प्रतिकूलानुभवाः पुनः भयम् वा उद्वेगं वा उत्पादयन्ति। २. चिकित्सायाम् (Therapy) भयाः, फोबियाः, आघातजन्याः प्रतिक्रियाः च क्लासिकल् कण्डिशनिङ्गेन व्याख्यातुं शक्यन्ते। उद्वेगनाशनाय exposure therapy इति पद्धतिः प्रयुज्यते। ३. नित्यजीवने (Daily Life): गन्धः, शब्दः, स्थळम्, व्यक्तिः वा पूर्वानुभवानां स्मरणम् उद्दीपयन्ति। मोबाइल्-ध्वनिः अपि प्रत्याशां वा उत्साहम् जनयितुं शक्नोति। उपसंहारः क्लासिकल् कण्डिशनिङ्ग इति शिक्षणप्रक्रिया व्यवहारस्य निर्माणे अत्यन्तं प्रभावशाली अस्ति। अस्या माध्यमेन जानीयते यत् अस्माकं बहवः व्यवहाराः सचेतनप्रयत्नेन न, अपि तु सरलानां सम्बन्धानां माध्यमेन एव जायन्ते। पावलोवस्य अध्ययनम् आधुनिकव्यवहारशास्त्रस्य आधारशिलावत् तिष्ठति।