केरळम्
| केरलराज्यम् കേരളം |
|||
|---|---|---|---|
| — State — | |||
| A typical Kerala houseboat near Alappuzha | |||
|
|||
| Nickname(s): God's Own Country, Land of Hartals | |||
| भारतस्य भूपटे केरलराज्यम् | |||
| केरलराज्यस्य भूपटः | |||
| Coordinates (तिरुवनन्तपुरम्): 8°30′27″N 76°58′19″E / 8.5074°N 76.972°ECoordinates: 8°30′27″N 76°58′19″E / 8.5074°N 76.972°E | |||
| Country | |||
| Region | South India | ||
| Established | १ नेवम्बर् १९५६ | ||
| Capital | तिरुवनन्तपुरम् | ||
| Largest city | तिरुवनन्तपुरम् | ||
| Districts | 14 | ||
| Government | |||
| • Body | Government of Kerala | ||
| • Governor | निखिल कुमारः | ||
| • Chief Minister | Oommen Chandy (INC) | ||
| • Legislature | Unicameral | ||
| • Parliamentary constituency | 20 | ||
| • High Court | Kerala High Court | ||
| विस्तीर्णता | |||
| • संहतिः | ३८,८६३ Square km (१५,००५.१ Square mile) | ||
| क्षेत्रस्तरः | 21st | ||
| Population (2011) | |||
| • संहतिः | ३,३३,८७,६७७ | ||
| • Rank | 12th | ||
| Demonym | Keralite, मलयाळम् | ||
| IST (UTC+05:30) | |||
| ISO 3166 code | IN-KL | ||
| HDI | 0.790 (high) | ||
| HDI rank | 1st (2011) | ||
| Literacy | 94.59% (ranked 1st in India) | ||
| Official languages | मलयाळम्]]]]]]]], आङ्ग्लभाषा | ||
| जालस्थानम् | kerala.gov.in | ||
| 140 elected, 1 nominated | |||
केरळम् (English: Kerala) अथवा केरलं भारतस्य अदक्षिणे प्रान्ते स्थितः राज्यमेकम् अस्ति। केरळदेशे कैरळी (कैरली) अथवा मलयाळम् (मलयालम्) इत्येषा भाषा उपयुज्यते। केरळदेशस्य सीमा पश्चिमे अरबीयसमुद्रः, पूर्वे दक्षिणे च तमिऴ्नाडु, उत्तरे कर्णाटकं च।
अन्तर्विषयाः |
चरित्रम् [सम्पादयतु]
गोकर्णेषु आरभ्य कन्याकुमारीक्षेत्रं यावदायतो भूभागः किल कदाचित् केरळभूमिरासीत् । परन्तु, उत्तरतः दक्षिणश्च केचन भागाः अन्यत्र योजिताः । अतः अवशिष्टो मध्यभागः एव सम्प्रति केरळराज्यं भवति ।
भूमिशास्त्रम् [सम्पादयतु]
भारतस्य दक्षिणे भागे पश्चिमकोणे उत्तराक्षांशः 8°18'-12°48'–मध्ये, पूर्वरेखांशः 74°52'-77°22'-मध्ये[१] एव केरळराज्यम् वर्तते । केरळराज्ये वत्सरस्य अर्धाधिकं कालं मेघो वर्षति । प्रवहन्ति प्रभूतजलाः नद्यो भूयस्यः । भूप्रकृतिमनुसृत्य केरलं मलनाड् (गिरिप्रदेशः), इडनाड् (मध्यपदेशः), तीरसमतलम् इति त्रिधा विभक्तं वर्तते । पूर्वसीमि सह्याचलप्रदेशः एव मलनाट् (गिरिप्रदेशः) । पश्चिमे भागे समुद्रतीरसमीपस्थितस्य समतलस्य तथा मलनाड् इत्यस्य च मध्ये वर्तमानः निम्नोन्नतप्रदेशः एव इडनाड् । मलनाड् भागस्य विस्तृतिः २१८५० च.कि.मी इदं केरळविस्तृते ५६% भवति । औनत्ये प्रथमं स्थानं हिमालयस्थानां शृङ्गाणामेव । द्वितीयं स्थानं केरळस्य पश्चिमघट्टे स्थितस्य आनमुडि शॄङ्गस्यैव (२६९४ मीटर्)।
प्राथमिकविवरणानि [सम्पादयतु]
| राजधानी | श्री अनन्तपुरम् (तिरुवनन्तपुरम्) |
| विस्तृतिः | ३८८६३ च.कि.मी |
| जनसंख्या | ३१, ८४१,३७४(२००८) |
| स्त्रियः | १६.३६,९५,५५ (२००८) |
| - | १७३६६३८७ (२०११) |
| पुरुषाः | १५,४७१,४२० (२००८) |
| - | १६०२१२९० (२०११) |
| स्त्री-पुरुषानुपातः | १०३६ स्त्रीणां १००० पुरुषाः |
| जननप्रतिशतम् | १००० जनानां १७.०% (१९९५) |
| - | १४.६% (२००८) |
| मरणप्रतिशतम् | १०००जनानां ६.० % (१९९५) |
| - | ६.६% (२००८) |
| आयुर्दैर्ध्यम् | ६९(१९९५), ७१ (२००८) |
| अधिकजनसंख्यायुतजनपदः | मलप्पुरम् |
| अल्पजनसंख्यायुक्तजनपदः | वयनाड् |
| नियमसभामण्डलानि | १४० |
| लोकसभामण्डलानि | २० |
| राज्यसभास्थानानि | ९ |
| पञ्चायताः | ९७८ |
| विकसनब्लोकृ | १५२ |
| ग्रामाः | १०१८ |
| उपमण्डलानि | ६३ |
| सुशिक्षितजनप्रतिशतम् | ९३.९१ (२०११) |
| कार्पोरेशन् | ५ |
| नगरसभाः | ५३ |
| तीरदेशदैर्घ्यम् | ५८० कि.मी |
| नद्यः | ४४ |
| पाश्चिमगामिन्यः | ४१ |
| उत्तरगामिन्यः | ३ |
| राज्यपशुः | गजः |
| राज्यभाषा | मलयाळम् |
| राज्यपक्षी | चातकः |
| राज्यवृक्षः | नालिकेरः |
| राज्यपुष्पम् | कर्णिकारः |
| दीर्घा नदी | निळा (भारतपुऴा) -२५१ कि.मी |
| उन्नतनदी | आनमुटी – २६५२३ |
| प्रतिशीर्षवार्षिकादयः | ९००० रु |
वाहनपञ्जीकरणसंख्याः [सम्पादयतु]
केरलम् –KL
| KL 01 | TVM तिरुवनन्तपुरम् |
| KL 02 | KLM कोल्लम् |
| KL 03 | PTA पत्तनन्तिट्टा |
| KL 04 | ALP आलपुषा |
| KL 05 | KTM कोट्टयम् |
| KL 06 | IDK इडुक्कि |
| KL 07 | EKM एरणाकुळम् |
| KL 08 | TSR तृश्शूरू |
| KL 09 | PKD पालक्काड |
| KL 10 | MCP (मल्लप्पुरम्) |
| KL 11 | KZB (कोऴिक्कोड्) |
| KL 12 | WYD (वयनाड्) |
| KL 13 | KNR (कण्णूरु) |
| KL 14 | KSD (कासरकोड) |
नद्यः [सम्पादयतु]
केरले ४४ नद्यः सन्ति । तासु ४१ नद्यः पूर्वभागात् पश्चिमदिशि अरबसागरेण ततलयं प्राप्नुवाद्भिः कासारैश्च मिलन्ति । दीर्घा नदी- निळा (भारतप्पुळा) ह्रस्वे नद्यौ- पूरप्परम्पनदी, कलनाटनदी च ।
आनमला (तमिळ्नाड) एव निळायाः उद्भवस्थानम् । गायत्री, कण्णगी, कल्पाली, नूता च निळायाः पोषकनद्यः । पेरियार (चूणी/पूर्णा) देविकुलसमीपस्थात् शिवगिरेः उद्भूय पीरुमेट देविकुलं तोटुपुळा, मूवाट्टुपुळा कुन्नलुनाट परवूरु उपमण्डलैः आलुवां प्राप्य द्विधा भवति । ततः नद्याः एका शाखा चालक्कुटीनद्या मिलति । अपरा तु वेम्पनाटकासरेण च मिलति ।
चालियार् नदी एलम्परलिगिरेः उदभवति । बेप्पूरागत्य सागरेण मिलति । पम्पा शबरिगिरेः समीपस्थात् पीरुमेडुतः उद्भवति । कतलटयार् नदी कुललूजुषागिरेः उद् भूय अष्टमुडिकासारेण मिलति । पूर्वगामिनिषु नदीषु पाम्पार, भवानी च तामिळ्नाड् राज्यं प्रति, कबनी कर्णाटकं प्रति च गच्छति ।
कासाराः [सम्पादयतु]
२६० च.कि.मी दैर्घ्ययुतः वेम्पानाटकासारः एव कासारेषु प्रथमस्थानम् आप्नोति । अष्टमुडिकासारस्य दैर्घ्यं ५५ च कि.मी । अन्ये कासारास्तु वेली, कटिनंकुलं अञ्चुतेड्डु इटवा, नटयरा, परवूरु, कायङ्कुलं कोटिङ्गुल्लूरु इत्येत् ।
प्रकृतिदत्तशुद्धजलकासारो भवति शास्ताङ्कोट्टा। विस्तृतिः ४-च.कि.मी अगधता ४७ पादमिता ।
नदीनां नामानि [सम्पादयतु]
पाश्चिमवाहिन्यः
| क्रमसंख्या | नाम | दैर्घ्यम् |
|---|---|---|
| १ | नेय्यार् | ५६ |
| २ | करमना | ६७ |
| ३ | वामनपुरम् | ८० |
| ४ | इल्लिक्करा | ५६ |
| ५ | कतलटा | १२० |
| ६ | अच्चनकोविल | १२८ |
| ७ | पम्पा | १७६ |
| ८ | मणिमला | ९१ |
| ९ | मीनाच्चिल् | ६७ |
| १० | मूवाट्टुपुषा | १२० |
| ११ | पेरियार् (पूर्णा) | २२७ |
| १२ | चालक्कुटी | १४४ |
| १३ | करुवण्णूरु | ४८ |
| १४ | कीच्चेरी | ४३ |
| १५ | भारतप्पुषा (निला) | ३७४.४० |
| १६ | तिरुरु | ४८ |
| १७ | पूरप्परम्प | ८ |
| १८ | कटलुण्टी | १३० |
| १९ | चालियार् | १६८ |
| २० | कल्लाय | २२ |
| २१ | कोरप्पुषा | ४० |
| २२ | कुट्टयाटी | ७३ |
| २३ | माही | ५४ |
| २४ | तलशशेटी | २८ |
| २५ | अञ्चरल्लण्टी | ६४ |
| २६ | वलपट्ट्णम् | ११२ |
| २७ | कुप्पम् | ७० |
| २८ | रामपुरम् | १९ |
| २९ | पेरुम्पा | ४० |
| ३० | कव्याय | २२ |
| ३१ | कार्यङ्कोट् | ६४ |
| ३२ | नीलेश्वरम् | ४६ |
| ३३ | चिट्टार् | २५ |
| ३४ | बेक्कल | १० |
| ३५ | कलनाट | ८ |
| ३६ | चन्द्रगिरिः | १०४ |
| ३७ | मोग्राल् | ३३ |
| ३८ | कुम्पला | १० |
| ३९ | षिरिया | ६० |
| ४० | उप्पला | ५० |
| ४१ | मञ्चेश्वरम् | १६ |
पूर्वगामिन्यः [सम्पादयतु]
१.पारपार २.भवानी ३.कबनी
धातुविभवाः [सम्पादयतु]
इल्मनैट रुट्टल्, मोणोसैट्ट, सिर्कोण्, गार्नैट्ट, सिलिमनैट्ट, माग्नट्टैट्ट इत्येते धातवः केरलस्य् तीरप्रदेशेवु सन्ति । ग्रफैट्टः तिरुवनन्तपुरं ननपदस्य वेतलनाट चाङ्डभाषेषु कोतलं जनपदस्य पिरालिमट्टे पेरिङ्डालायां चिडूरे मणवकलाटे च ग्राफैट्ट निक्षेपोऽस्ति ग्लाससिकताः –आलप्पुषायां चेर्तला, पालिप्पुर पाणावतली, कोलकोतमङ्गलं प्रदेशेषु दृश्यते । बोळसैट- वटक्कुम्मरी, चिट्टवट्टं शूरनाट, आदिच्चनतनूरु ग्रामेषु । अयः कोषिकलोटे
वातावरणम् [सम्पादयतु]
प्रायेण समशीतोष्णवातावरणम् । दक्षिण-पश्चिम-कालवर्षवातेन आटम्भलम् (मे.ज्ञण) ऋषभार्धवृष्टिः उत्तर-पूर्वकालेवर्ष्वातेन आरभ्यमाना (ओक्टोबर्, नवम्बर) तुलावृष्टिञ्च भवति केरलस्य वृष्टिकालः डिसम्बरमध्यकालात् फेब्रवरीमध्यपर्यन्तं हिमकालः (शिशिरः) मार्जनः मेपर्यन्तं ग्रीब्मकालः राज्ये प्रतिवर्षं तायः ३००३-८ मि.मी वृष्टिर्लभ्यते ।
जनपदाः [सम्पादयतु]
आहत्य १४ विस्तृत्या बृहत् इड्डक्की, लधुः आलप्पुषा
तिरुवनन्तपुरम् [सम्पादयतु]
- विस्तृतिः -२,१९२ च कि.मी
- साक्षरता -८५.७ %
- जनसान्द्रता -१३४१ / च.कि.मी
- तालूकाः-४- तिरुवनन्तपुरम्, नेट्मङ्डाट्, नेय्याट्टिन्करा, चिरयिनकीष
- कोर्परेशन्-तिरुवनन्तपुरम्
- नगरपालिकाः नेट्याट्टिनकरा, नेट्टमङ्डाट, आट्टिङ्डल्, वर्कला
- ब्लोकपञ्चायताः –पारश्शाला, वट्टियूरकाव, कषळ्ळूट्टम्, नेमम्-पेरुंकटविला, अतियन्नूरु, वेतलनाट बामनपुरम्, किलिमानूर
- विद्यालयाः -९५६
- मुख्याकृषिः –दारुकन्दः
- प्रधानाः नद्यः निय्यार, करमना, वामनपुरम्
- कासागः –इट्वा, नटयरा, कग्निंकुलम्, वेली, अञ्चुतीङ्ड।
- उन्नतश्रृङ्गः-अगस्त्यमला-६१३२ पादमितं दैर्ध्यम्
विनोदसञ्चारकेन्द्राणि [सम्पादयतु]
- कोवलम्-तिरुवनन्तपुरतः १८ कि.मी दूरे विद्यमानं समुद्रतीरसुखबासकेन्द्रम् । समुद्रयुखास्थिताः महाशिलाः तरणाय अचिता अननाधता, आतपसेवायै उचितं सिकतामयं विशालं तीरम् इत्येतानि आकर्षकाणि ।
- नेटयार डाम्-नगरात्, २९ कि.मी, उत्तरपूर्वादिशि । लधुवन्यभृगर्सरक्षणकेन्द्रम् । निटिनिकरमध्यसंस्थः तडाणः आकर्षकः ।
- वर्कला –श्रीनारायणगुरुदेवस्य समाधिस्थानम् ।
- तिरुवनन्तपुरं नगरम्- श्रीपद्मनाभस्वामिमन्दिरम् सुवर्णनिर्मिता अन्तशाचिनो विष्णोः मूर्तिरेव प्रतिष्ठा । भारते संपत्समृद्धौ प्रथमस्थानं वर्तते अस्य मन्दिरस्य् ।
- प्राणिसङ्गहालयः म्यूसियम्
- शंखमुखं समुद्रतीरम्
- राजशविवर्यवर्यस्य चिग्राणां संस्थाणकेन्द्रम् तिचित्रा आर्ट ग्यालरी स्थानानि ।
- केरलभरणसिराकेन्द्रं –नियमसभामन्दिरम्
- केरलभरणसिराकेन्द्रं –नियमसभामन्दिरम्
- रोकट् विक्षेपणकेन्द्रम-तुम्पायाम् तुम्पा इळवट्टोरियल् रोकट भोञ्चिङ स्टेशन् १९६९ आणस्त १५ राष्ट्राय अर्पितम् ।
- केरलस्र्वकलाशालायाः (विश्वविद्यालयस्य) आटलनम् कार्यवट्टं नाम ग्रामं ।
- विषिञ्चम् –आय राज्ञाम् आस्थानम् । अद्य इदं मस्यबन्धनकेन्द्रम् भारतस्य प्रथमा समुद्रदतलाय –विद्युन्निर्माणपद्धतिः अत्रैव ।
- दूरदर्शनसंप्रेषण्निलयः -१९८२ नवम्बरमासे आरब्धः
- श्रीचित्रामेडिकल् सेन्टर्- राज्यस्य सर्वोत्तमम् आधुनिकाचिकित्साकेन्द्रम्
- विमानपलनम् –वलियतुरायाम् ।
कोतलम् (कोलम्बः) [सम्पादयतु]
- आस्थानम् –कोल्लम्
- विस्तृतिः-२४९१.चकि.मी
- साक्षरता -८७% (१९९७)
- जनसान्द्रता -९३०/ च.कि.मी
- तालूकाः ५ कोतलम्, कोट्टारक्करा, पलनापुरम्, करुनाणप्पल्ली, कुन्नत्तूरु
- नगरपालिकाः - कोलनम्, पुनलूरु, परवूरु लोकपञ्चायलः ओच्चिरा , करुनणप्पल्ली, चवरा, कोहारक्करा, इलिक्करा वेट्टिक्कवला, पलनापुटम्, अञ्चल, चिड्डमला, चरयमङ्गलम्, मुखातला शास्तंक्कोट्टा, अञ्चालुमूट्
- विद्यालयाः -८९८
- प्रधाननद्यः –कतलटयार, इत्तिक्करयार
- कासाराः –अष्टमुटी, परवूरु, इटवा, नटयरा
- शास्तांब्लेट्टा शुद्धजलताडाणः
- तीर्थाटनकेन्द्रम –अच्चनकोविल् आर्यङ्काव, कुलेलूपुषा धर्मशास्तृमन्दिराणि
पलनन्तिट्टा [सम्पादयतु]
आस्थानम्-पलनन्तिट्टा
- जनसान्द्रता-४३५/ च.कि.मी
- विस्तृतिः -२६४२ च.कि.मी
- साक्षरता -९३.२९ %
- तालूकाः ५ तिरुवतला, कोषञ्चेरी, मतलप्पतली, रान्नी, अटूरु
- नगरपालिकाः –पतनन्तिट्टा, तिरुवतला, अटूरु
- ब्लोकपञ्चायताः –मल्लप्पतली, पुलिककीष, कोचिप्रम इलन्तूरु रान्नी, कोन्नी, पन्तलम्, परळ्ळोट कुलनटा ।
- विद्यालयाः -७३३ (१९९७-९८)
- समुद्ररीरराहितजनपदः । विस्तृतेः अधीप्रतिशतमपि वनमेव ।
- शबरिगिरिः (३७९० प्रादमितम् ), पूच्चिगिरिः (५८४७ पादमिता च आसीत् जनपद एव ।
- प्रधानाः नद्यः-पम्पा , मणिमला , अच्चनकोबिल्
विनोदसञ्चारलेन्द्राणि [सम्पादयतु]
पेरुन्तेनरुवी, चरलकुन्तु च
- कोन्नी गजसंरक्षणकेन्द्रम् –गजपरिशीलनकेन्द्रम्
- आरन्युला-लोहदर्पणनिमणिकेन्द्रम् –अयं दर्पणः विश्वविठयातः । काचस्य उपयोगं विना विविधैः लोहमिश्रितैः निर्मियते ।
- तीर्थस्थानम्-पार्थसारथिमन्दिरम् –आरन्मुला
आलपुषा [सम्पादयतु]
- आट्यानम्-आलप्पुषा
- विस्तृतिः -१४१४ च.कि.मी
- साक्षरता-९४%
- जनसान्द्रता-१५८५/ च.कि.मी
- तालूकाः -६ चेर्तला, कुट्टनाट कार्तिकप्पळ्ळी, मावेलिक्करा, चेङ्डन्नुरु, अम्पलप्पुषा
- नगरपालिकाः ५-आलप्पुषा, कायङ्कुलम्, चेर्तला, मावेलिक्करा, चेङ्डन्नुरु
- ब्लोकपञ्चायताः -१२ तैक्काट्टशशेरी, पट्टणक्काट, कञ्चिकुषी, आर्याट, अम्पलप्पुषा, चम्पक्कुलम्, वेलियनाट चेङ्डन्नुरु, हरिप्पाट्, मावोलिक्करा, भरणिक्काव मुतुकलम्
- विद्यालयाः -७४३
- अध्यापकपरिशीलनकेन्द्राणि -९
- सर्वकारीयाः ऐ.टि.ऐ-१
- ऐ.टि.सी-३७
- मुख्यष्टषिः –व्राहिः नालिकेरः
- प्रधाननद्यः –मणिमला, पम्पा, अच्चनकोविल कासारभूयिष्ठजनपदः । नैकाकेलीनां केन्द्रम् । विनोदसञ्चारलकेन्द्राणि
- आलप्पुषा –प्राचीननैपत्तनम्, व्यापारकेन्द्रं च ।
राजा केशवदासः एवास्य नौपलनगरस्य स्थापकः । प्रतिवर्षम् आगस्त् मासे अत्रत्ये पुन्नमटकासोट् विख्याता नेहरुद्रोपी नौककेयिः प्रचलति । अम्पलप्पुषा – श्रीकृष्णमन्दिरम् । अश्रत्यं वर्णराञ्चितं क्षीरपायसं विख्यातमास्ति । तथा नौलकोभिः नाटकशाया च ख्याते । चम्पककुलम् –अत्रत्या मूलनक्षतृनौकाकिलिः प्रसिद्धा) १९५७ आगस्त-१७ अस्य जनपदस्य निर्मितिः अभवत् ।
कोट्टयम् [सम्पादयतु]
- आरचानम्- कोट्टयम्
- विस्तृतिः -२२०३ च.कि.मी
- साक्षरता -९४% (१९९१)
- जनसान्द्रता -८२६ /च.कि.मी
- तालूकाः ५ कोट्टयं, चङ्डनाश्शेरी, वैक्यं, मीनाच्चिल्, काञ्चिरप्पळ्ळी
- नगरपालिकाः -४ कोट्टयम्, चङ्डनाशशेरी, वैक्यम्,माळा
- विद्यालयाः -९११ (१९९७-९८)
- मुख्यकृषिः –नालिकेरः, व्रीहिः रब्बर, मरीचम्।
- समुद्रतीररहितोऽयं जनपदः १९४९तमे वर्षे जुलैमासे निर्मितः । १९८९ तमे वर्षे कोट्टयं नगरं भारतस्य प्रथमं सम्पूर्णसुशिक्षितनगरमभवत्।
- प्रधाना नदी मीनच्चिल
- प्रधानाकर्षककेन्द्रम्
कुमख्यम्- कोट्टयात् १० कि.मी दूरे वेम्पनाट् साक्षरस्य तीरे विद्यमानं विन्येदसञ्चारकेन्द्रम् । पक्षिसंरक्षणकेन्द्रमपि अत वर्तते ।
सम्बद्धविषयाः [सम्पादयतु]
- भाषा - मलयाळम्
- भरणकेन्द्रम् - तिरुवनन्तपुरम्
बाह्यानुबन्धः [सम्पादयतु]
- विख्यात-केरलीय
- Kerala's Largest Entertainment Portal
- Kerala Information & Reference
- The Official Web site of Kerala Government
- More Kerala Info from Department of Public Relations
- Kerala Tourism Information
- Kerala News & Current Affairs
- केरल-इतिहास:
आधाराः [सम्पादयतु]
- ↑ Kerala – States and Union Territories – Know India National Portal of India