केरळराज्यम्

अधि विकिपीडिया, एकः स्वतन्त्रविश्वविज्ञानकोश
(केरळम् इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणं, अन्वेषणम्
केरलराज्यम्
കേരളം
—  राज्यम्  —
विशेषरूपेण निर्मितम् केरळीय-नौगृहम्

लाञ्छनम्
Nickname(s): भगवतः स्वदेशः, लैण्ड अफ् हरताल्
भारतस्य भूपटे केरलराज्यम्
केरलराज्यस्य भूपटः
Coordinates (तिरुवनन्तपुरम्): 8°30′27″N 76°58′19″E / 8.5074°N 76.972°E / 8.5074; 76.972
देशः  भारतम्
क्षेत्रम् दक्षिणभारतम्
स्थापना १ नेवम्बर् १९५६
राजधानी तिरुवनन्तपुरम्
बृहत्तमनगरम् तिरुवनन्तपुरम्
मण्डलानि १४
सर्वकारः
 • Body राज्यसर्वकारः
 • राज्यपालः निखिल कुमारः
 • मुख्यमन्त्री औम्मेन् चण्डी (काङ्ग्रेस्)
 • विधानसभाकेन्द्राणि १४१ केन्द्राणि
 • लोकसभाकेन्द्राणि २०
 • उच्चन्यायालयः केरळ-उच्चन्यायालयः
विस्तीर्णता
 • संहतिः ३८,८६३ Square km (१५,००५.१ Square mile)
क्षेत्रविस्तारः २१तम
जनसङ्ख्या (२०११)
 • संहतिः ३,३३,८७,६७७
 • रैङ्क् १२ तम
भारतीय-मान-समयः (UTC+०५:३०)
ऐ एस् ओ ३१६६ कोड् IN-KL
मानवसम्पद-विकाशस्तरः ०.७९० (उच्चस्तरः)
मानवसम्पद-विकाशस्थानम् प्रथमराज्यम् (२०११)
साक्षरता ९४.५९% (भारते प्रथमराज्यम्)
आधिकारिकभाषा मलयाळम्‌, आङ्ग्लभाषा
जालस्थानम् kerala.gov.in
१४० निर्वाचितप्रतिनिधयः, १ नियोजित


केरळराज्यम् (Kerala)भारतस्य दक्षिणे विद्यमानं किञ्चन राज्यम् अस्‍ति । केरळराज्ये कैरळी अथवा मलयाळम् इत्येषा भाषा उपयुज्यते‌। केरळराज्यस्य सीमा पश्चिमे अरबीयसमुद्रः, पूर्वे दक्षिणे च तमिऴ्‌नाडु, उत्तरे कर्णाटकं च।

भौगोलिकविवरणम्[सम्पादयतु]

गोकर्णम् आरभ्य कन्याकुमारीक्षेत्रं यावत् भूभागः कदाचित् केरळभूमिरासीत् । परन्तु, उत्तरतः दक्षिणं यावत् केचन भागाः अन्यत्र योजिताः । अतः अवशिष्टः मध्यभागः एव सम्प्रति केरळराज्यं वर्तते ।

केरळराज्यस्य मानचित्रम्

भारतस्य दक्षिणभागे पश्चिमकोणे उत्तराक्षांशः 8°18'-12°48'–मध्ये, पूर्वरेखांशः 74°52'-77°22'-मध्ये[१] एव केरळराज्यम् वर्तते । केरळराज्ये वत्सरस्य अर्धाधिकं कालं मेघो वर्षति । प्रवहन्ति प्रभूतजलाः नद्यो भूयस्यः । भूप्रकृतिमनुसृत्य केरलं मलनाड् (गिरिप्रदेशः), इडनाड् (मध्यपदेशः), तीरसमतलम् इति त्रिधा विभक्तं वर्तते । पूर्वसीमि सह्याचलप्रदेशः एव मलनाट् (गिरिप्रदेशः) । पश्चिमे भागे समुद्रतीरसमीपस्थितस्य समतलस्य तथा मलनाड् इत्यस्य च मध्ये वर्तमानः निम्नोन्नतप्रदेशः एव इडनाड् । मलनाड् भागस्य विस्तृतिः २१८५० च.कि.मी इदं केरळविस्तृते ५६% भवति । औनत्ये प्रथमं स्थानं हिमालयस्थानां शृङ्गाणामेव । द्वितीयं स्थानं केरळस्य पश्चिमघट्टे स्थितस्य आनमुडि शॄङ्गस्यैव (२६९४ मीटर्)।

प्राथमिकविवरणानि[सम्पादयतु]

राजधानी श्री अनन्तपुरम् (तिरुवनन्तपुरम्)
विस्तृतिः ३८८६३ च.कि.मी
जनसंख्या ३१, ८४१,३७४(२००८)
स्त्रियः १६.३६,९५,५५ (२००८)
- १७३६६३८७ (२०११)
पुरुषाः १५,४७१,४२० (२००८)
- १६०२१२९० (२०११)
स्त्री-पुरुषानुपातः १०३६ स्त्रीणां १००० पुरुषाः
जननप्रतिशतम् १००० जनानां १७.०% (१९९५)
- १४.६% (२००८)
मरणप्रतिशतम् १०००जनानां ६.०% (१९९५)
- ६.६% (२००८)
आयुर्दैर्ध्यम् ६९(१९९५), ७१ (२००८)
अधिकजनसंख्यायुतजनपदः मलप्पुरम्
अल्पजनसंख्यायुक्तजनपदः वयनाड्
नियमसभामण्डलानि १४०
लोकसभामण्डलानि २०
राज्यसभास्थानानि
पञ्चायताः ९७८
विकसनब्लोकृ १५२
ग्रामाः १०१८
उपमण्डलानि ६३
सुशिक्षितजनप्रतिशतम् ९३.९१ (२०११)
कार्पोरेशन्
नगरसभाः ५३
तीरदेशदैर्घ्यम् ५८० कि.मी
नद्यः ४४
पाश्चिमगामिन्यः ४१
उत्तरगामिन्यः
राज्यपशुः गजः
राज्यभाषा मलयाळम्
राज्यपक्षी चातकः
राज्यवृक्षः नालिकेरः
राज्यपुष्पम् कर्णिकारः
दीर्घा नदी निळा (भारतपुऴा) -२५१ कि.मी
उन्नतनदी आनमुटी – २६५२३
प्रतिशीर्षवार्षिकादयः ९००० रु
केरळस्य सुन्दरः परिसरः

नद्यः[सम्पादयतु]

केरले ४४ नद्यः सन्ति । तासु ४१ नद्यः पूर्वभागात् पश्चिमदिशि अरबसागरेण ततलयं प्राप्नुवाद्भिः कासारैश्च मिलन्ति । दीर्घा नदी- निळा (भारतप्पुळा) ह्रस्वे नद्यौ- पूरप्परम्पनदी, कलनाटनदी च ।
आनमला (तमिळ्नाड) एव निळायाः उद्भवस्थानम् । गायत्री, कण्णगी, कल्पाली, नूता च निळायाः पोषकनद्यः । पेरियार (चूणी/पूर्णा) देविकुलसमीपस्थात् शिवगिरेः उद्भूय पीरुमेट देविकुलं तोटुपुळा, मूवाट्टुपुळा कुन्नलुनाट परवूरु उपमण्डलैः आलुवां प्राप्य द्विधा भवति । ततः नद्याः एका शाखा चालक्कुटीनद्या मिलति । अपरा तु वेम्पनाटकासरेण च मिलति ।
चालियार् नदी एलम्परलिगिरेः उदभवति । बेप्पूरागत्य सागरेण मिलति । पम्पा शबरिगिरेः समीपस्थात् पीरुमेडुतः उद्भवति । कतलटयार् नदी कुललूजुषागिरेः उद् भूय अष्टमुडिकासारेण मिलति । पूर्वगामिनिषु नदीषु पाम्पार, भवानी च तामिळ्नाड् राज्यं प्रति, कबनी कर्णाटकं प्रति च गच्छति ।

कासाराः[सम्पादयतु]

२६० च.कि.मी दैर्घ्ययुतः वेम्पानाटकासारः एव कासारेषु प्रथमस्थानम् आप्नोति । अष्टमुडिकासारस्य दैर्घ्यं ५५ च कि.मी । अन्ये कासारास्तु वेली, कटिनंकुलं अञ्चुतेड्डु इटवा, नटयरा, परवूरु, कायङ्कुलं कोटिङ्गुल्लूरु इत्येत् ।
प्रकृतिदत्तशुद्धजलकासारो भवति शास्ताङ्कोट्टा। विस्तृतिः ४-च.कि.मी अगधता ४७ पादमिता ।

नदीनां नामानि[सम्पादयतु]

पाश्चिमवाहिन्यः

विशेषकला कथाकेळिः
क्रमसंख्या नाम दैर्घ्यम्
नेय्यार् ५६
करमना ६७
वामनपुरम् ८०
इल्लिक्करा ५६
कतलटा १२०
अच्चनकोविल १२८
पम्पा १७६
मणिमला ९१
मीनाच्चिल् ६७
१० मूवाट्टुपुषा १२०
११ पेरियार् (पूर्णा) २२७
१२ चालक्कुटी १४४
१३ करुवण्णूरु ४८
१४ कीच्चेरी ४३
१५ भारतप्पुषा (निला) ३७४.४०
१६ तिरुरु ४८
१७ पूरप्परम्प
१८ कटलुण्टी १३०
१९ चालियार् १६८
२० कल्लाय २२
२१ कोरप्पुषा ४०
२२ कुट्टयाटी ७३
२३ माही ५४
२४ तलशशेटी २८
२५ अञ्चरल्लण्टी ६४
२६ वलपट्ट्णम् ११२
२७ कुप्पम् ७०
२८ रामपुरम् १९
२९ पेरुम्पा ४०
३० कव्याय २२
३१ कार्यङ्कोट् ६४
३२ नीलेश्वरम् ४६
३३ चिट्टार् २५
३४ बेक्कल १०
३५ कलनाट
३६ चन्द्रगिरिः १०४
३७ मोग्राल् ३३
३८ कुम्पला १०
३९ षिरिया ६०
४० उप्पला ५०
४१ मञ्चेश्वरम् १६

पूर्वगामिन्यः[सम्पादयतु]

१.पारपार २.भवानी ३.कबनी

धातुविभवाः[सम्पादयतु]

इल्मनैट रुट्टल्, मोणोसैट्ट, सिर्कोण्, गार्नैट्ट, सिलिमनैट्ट, माग्नट्टैट्ट इत्येते धातवः केरलस्य् तीरप्रदेशेवु सन्ति । ग्रफैट्टः तिरुवनन्तपुरं ननपदस्य वेतलनाट चाङ्डभाषेषु कोतलं जनपदस्य पिरालिमट्टे पेरिङ्डालायां चिडूरे मणवकलाटे च ग्राफैट्ट निक्षेपोऽस्ति ग्लाससिकताः –आलप्पुषायां चेर्तला, पालिप्पुर पाणावतली, कोलकोतमङ्गलं प्रदेशेषु दृश्यते । बोळसैट- वटक्कुम्मरी, चिट्टवट्टं शूरनाट, आदिच्चनतनूरु ग्रामेषु । अयः कोषिकलोटे

वातावरणम्[सम्पादयतु]

प्रायेण समशीतोष्णवातावरणम् । दक्षिण-पश्चिम-कालवर्षवातेन आटम्भलम् (मे.ज्ञण) ऋषभार्धवृष्टिः उत्तर-पूर्वकालेवर्ष्वातेन आरभ्यमाना (ओक्टोबर्, नवम्बर) तुलावृष्टिञ्च भवति केरलस्य वृष्टिकालः डिसम्बरमध्यकालात् फेब्रवरीमध्यपर्यन्तं हिमकालः (शिशिरः) मार्जनः मेपर्यन्तं ग्रीब्मकालः राज्ये प्रतिवर्षं तायः ३००३-८ मि.मी वृष्टिर्लभ्यते ।

मण्डलानि[सम्पादयतु]

केरळराज्ये १४ मण्डलानि सन्ति ।

विभाग सङ्केतः मण्डलम् केन्द्रम् जनसङ्ख्या (२००१) विस्तीर्णता (किमी²) सान्द्रता (प्रती किमी²)
KL AL अलप्पुळा अलप्पुळा २,१०५,३४९ १,४१४ १,४८९
KL ER एर्नाकुलम कोची ३,०९८,३७८ २,९५१ १,०५०
KL ID इडुक्की पैनाव १,१२८,६०५ ४,४७९ २५२
KL KL कोल्लम कोल्लम २,५८४,११८ २,४९८ १,०३४
KL KN कण्णुर कण्णुर २,४१२,३६५ २,९६६ ८१३
KL KS कासारगोड कासारगोड १,२०३,३४२ १,९९२ ६०४
KL KT कोट्टायम कोट्टायम १,९५२,९०१ २,२०३ ८८६
KL KZ कोझिकोडे कोझिकोडे २,८७८,४९८ २,३४५ १,२२८
KL MA मलप्पुरम मलप्पुरम ३,६२९,६४० ३,५५० १,०२२
KL PL पलक्कड पलक्कड २,६१७,०७२ ४,४८० ५८४
KL PT पट्टनम्तिट्टा पट्टनम्तिट्टा १,२३१,५७७ २,४६२ ५००
KL TS थ्रिसुर थ्रिसुर २,९७५,४४० ३,०३२ ९८१
KL TV तिरुवअनंतपुरम तिरुवअनंतपुरम ३,२३४,७०७ २,१९२ १,४७६
KL WA वायनाड कल्पेट्टा ७८६,६२७ २,१३१ ३६९

सम्‍बद्धविषयाः[सम्पादयतु]

बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]

आधाराः[सम्पादयतु]

  1. Kerala – States and Union Territories – Know India National Portal of India
"http://sa.wikipedia.org/w/index.php?title=केरळराज्यम्&oldid=262217" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः