गडचिरोलीमण्डलम्

अधि विकिपीडिया, एकः स्वतन्त्रविश्वविज्ञानकोश
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणं, अन्वेषणम्
गडचिरोलीमण्डलम्
Gadchiroli District
गडचिरोली जिल्हा
—  मण्डलम्  —
महाराष्ट्रराज्ये गडचिरोलीमण्डलम्
देशः  India
मण्डलम् गडचिरोलीमण्डलम्
उपमण्डलानि चामोर्शी, अहेरी, आरमोरी, सिरोञ्चा, एटापल्ली, गडचिरोली, कोरची, कुरखेडा, धानोरा, देसाईगञ्ज(वडसा), भामरागड, मुलचेरा
विस्तारः १४,४१४ च.कि.मी.
जनसङ्ख्या(२०११) १०,७२,९४२
सर्वकारः
 • मण्डलसङ्गाहकः
(District Collector)
भारतीयमानसमयः(IST) (UTC+५:३०)
जालस्थानम् http://gadchiroli.nic.in
वनव्यापृतपरिसरः
मार्कण्ड-देवालयः
लोक-बिरादरी-प्रकल्पे प्रकाश-आमटेवर्यः
शोधग्राम प्रकल्पे अभय बङ्ग,राणी बङ्ग

गडचिरोलीमण्डलं(मराठी: गडचिरोली जिल्हा, आङ्ग्ल: Gadchiroli districtआङ्ग्लः) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं गडचिरोली इत्येतन्नगरम् । गडचिरोलीमण्डलं निबिडारण्येन व्यापृतम्, वनवासिबहुसङ्ख्यं च अस्ति । वेणु(bamboo)वृक्षाणां, 'तेन्दू'पर्णानां प्राचुर्यात् प्रसिद्धमिदम् । सद्यः 'नक्षलवाद'प्रभावितक्षेत्रम् इत्यपि अस्य मण्डलस्य कुप्रसिद्धिः जाता ।

भौगोलिकम्[सम्पादयतु]

गडचिरोलीमण्डलस्य विस्तारः १४,४१४ च.कि.मी.मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि छत्तीसगढराज्यं, पश्चिमदिशि चन्द्रपुरमण्डलम्, उत्तरदिग्विभागे गोन्दियामण्डलं, दक्षिणदिशि आन्ध्रप्रदेशराज्यम् अस्ति । गडचिरोलीमण्डलं महाराष्ट्रराज्यस्य ईशान्यभागे अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् ७६% क्षेत्रम् अरण्यव्यापृतम् । अस्मिन् मण्डले १,७०४ मि.मी. मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्य मण्डलस्य मुख्यनदी गोदावरी नदी

ऐतिहासिकं किञ्चित्[सम्पादयतु]

गडचिरोलीमण्डलस्य स्थापना २६ 'अगस्त' १९८२ दिनाङ्के अभवत् । गडचिरोलीमण्डलं पूर्वं चन्द्रपुरमण्डले एव समाविष्टम् आसीत् । प्राचीनकाले अत्र क्रमेण राष्ट्रकूटराजानां, चालुक्यवंशीयराजानां, देवगिरिप्रान्तस्य यादवानां, 'गोण्ड'राजानां च साम्राज्यम् आसीत् । १३ तमे शतके 'खण्डक्या-बल्लाळ-शाह' इत्यनेन चन्द्रपुरमण्डलस्य स्थापना कृता । तदा एतत् मण्डलं चन्द्रपुरमण्डले आसीत् । अस्मिन्नेव 'गडचिरोली'-'सिरोञ्चा'- प्रमुखोपमण्डलम् । अत्र मराठाराजानाम् अपि आधिपत्यम् आसीत् । १९६० पर्यन्तं गडचिरोलीमण्डलं केन्द्रीयप्रशासनाधिपत्ये आसीत् । महाराष्ट्र्रराज्यस्थापनानन्तरम् इदं महाराष्ट्रे समाविष्टं जातम् ।

जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]

गडचिरोलीमण्डलस्य जनसङ्ख्या (२०११) १०,७२,९४२ अस्ति । अस्मिन् ५,४१,३२८ पुरुषाः ५,३१,६१४ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रति च.कि.मी. मिते क्षेत्रे ७४ जनाः निवसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रति च.कि.मी. ७४ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १०.४६% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री-अनुपातः १०००-९८२ अस्ति । अत्र साक्षरता ७४.३६% अस्ति । गडचिरोलीमण्डले वनवासिजनानां लोकसङ्ख्या ४,१५,३०६ अर्थात् ३८.१७% अस्ति ।

उपमण्डलानि[सम्पादयतु]

प्रशासनकारणेन अस्य मण्डलस्य षड्विभागाः कृताः, प्रत्येकस्मिन् विभागे उपमण्डलद्वयम् समाविष्टं च । ते षड्विभागाः - गडचिरोली, वडसा, अहेरी, चार्मोशी, एटापल्ली, कुरखेडा इति । मण्डलेऽस्मिन् ४६७ ग्रामप्रशासनानि सन्ति । मण्डलेऽस्मिन् त्रीणि विधानसभाक्षेत्राणि, एकं लोकसभाक्षेत्रं च अस्ति । मण्डले गडचिरोली-देसाईगञ्ज-नगरपालिके स्तः । अस्मिन् मण्डले द्वादश उपमण्डलानि सन्ति । तानि-

१ चामोर्शी

२ अहेरी

३ आरमोरी

४ सिरोञ्चा

५ एटापल्ली

गडचिरोली

७ कोरची

८ कुरखेडा

९ धानोरा

१० देसाईगञ्ज (वडसा)

११ भामरागड

१२ मुलचेरा

प्राकृतिकविशेषाः[सम्पादयतु]

  • गोदावरीनदी पश्चिमाभिमुखा प्रवहति । गोदावरीनद्याः दक्षिणपार्श्वे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्याः उपनद्यौ-'वैनगङ्गा, वर्धा च । दीना नदी अपि गडचिरोलीमण्डले प्रवहति ।
  • पूर्वेतरभागेषु वनव्यापृतभूभागः अस्ति । धानोरा, एटापल्ली, अहेरी, सिरोञ्चा इत्येतानि उपमण्डलानि वनैः व्यापृतानि सन्ति ।
  • भामरागड, टिपागड, पलसगड, सुरजागड इत्येतेषु उपमण्डलेषु लघुगिरयः सन्ति ।

सांस्कृतिकविशेषाः[सम्पादयतु]

अस्य मण्डलस्य लोकसङ्ख्यां दृष्ट्वा ज्ञायते यत् अत्र वनवासिबहुसङ्ख्यानि उपमण्डलानि बहूनि वर्तन्ते इति । अतः अत्र विशिष्टा वनवासिसंस्कृतिः द्रष्टुम् शक्यते । 'गोण्ड', 'कोलाम', 'माडिया', 'परधान' इत्येताः अनुसूचितजनजातयः अत्र निवसन्ति । तेषां गोण्डी-माडियाभाषे स्तः । 'पेरसा पेन' इति तेषां दैवतनाम । एते जनाः शुभावसरेषु, सस्यसङ्ग्रहणावसरेषु च 'रेला' इति उत्सवम् आचरन्ति । 'ढोल' इति तेषां नृत्यम् । दसरा(दशहरा), दीपावलिः च तेषां प्रमुखोत्सवः ।

मण्डले निवसताम् इतरजनानां गणेशोत्सवः, दसरा, दीपावलिः, होलिका इत्यादयः प्रमुखोत्सवाः सन्ति । उत्सवदिनेषु 'नाटक-तमाशा' इत्यस्याः लोककलायाः आयोजनं भवति ।

सामाजिककार्याणि[सम्पादयतु]

गडचिरोलीमण्डलं वनवासिक्षेत्रम् अतः अत्र निवसन्तः जनानां विकासार्थं बहुसेवाकार्यं प्रचलति तेषु केचन -

१. 'सर्च-शोधग्राम' चातगाव, गडचिरोली : डा.अभयः बंग, डा. राणी बंग कार्यरतौ । एषा संस्था सामाजिकविकासक्षेत्रे तथा च आरोग्यक्षेत्रे वनवासिनां कल्याणार्थं कार्यरता ।

२. लोक बिरादरी प्रकल्पः, हेमलकसा, उपमण्डलं-भामरागड : डा.प्रकाशः आमटे वैद्यकीय-शैक्षणिक-सामाजिकक्षेत्रे कर्यरता संस्था ।

३. आम्ही आमच्या आरोग्यासाठी, कुरखेडा : डा.सतीश गोगुलवार सामाजिक-वैद्यकीय-साहाय्यार्थं एषा कार्यरता ।

४. लोक मंगल संस्था घोट, उपमण्डलं-चामोर्शी : डा. टी. वाल्केल सामाजिकक्षेत्रे कार्यरता संस्था ।

वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]

  • मार्कण्डदेवालयः - शिवमन्दिराणां समूहः । पुरातत्त्वदृष्ट्या महत्त्वपूर्णस्थलम् ।
  • वैरागडदुर्गः - 'गोण्ड'वंशीयविराटराजेन एषः दुर्गः निर्मापितः । इतिहासदृष्ट्या महत्त्वपूर्णपरिसरः ।
  • भामरागड-अभयारण्यम् ।
  • चाप्राला-अभयारण्यम् ।
  • कोलमर्क-अभयारण्यम् ।

बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]

"http://sa.wikipedia.org/w/index.php?title=गडचिरोलीमण्डलम्&oldid=268668" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः