भारतस्य आधिकारिकभाषाः

विकिपीडिया, कश्चन स्वतन्त्रः विश्वकोशः
नेविगेशन पर जाएँ खोज पर जाएँ
भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च अधिकतया भाषितभाषया ।[१]

भारतदेशे राष्ट्रभाषा नास्ति ।[२][३][४] तथापि, भारतस्य संविधानस्य अनुच्छेदः ३४३(१) विशेषतया उल्लेखं करोति यत् "सङ्घस्य आधिकारिकभाषा देवनागरी लिपिरूपेण हिन्दी भविष्यति । आधिकारिकप्रयोजनार्थं प्रयोक्तव्यानां सङ्ख्यानां रूपम् भारतीयानां सङ्ख्यानां अन्ताराष्ट्रियरूपं भविष्यति ।"[४] भारतीयसंसदे व्यवसायः केवलं हिन्दी वा आङ्गल इत्यत्र एव लेनदेनं कर्तुं शक्यते । आङ्ग्लभाषायाः प्रयोगः संसदीय कार्यवाही, न्यायपालिका, केन्द्रसर्वकारस्य राज्यसर्वकारस्य च मध्ये संचाराः इत्यादिषु आधिकारिकप्रयोजनेषु कर्तुं शक्यते । राज्यस्तरे/प्रदेशस्तरे विविधाः राजभाषाः सन्ति । भारतस्य अन्तः राज्येषु विधानद्वारा स्व-आधिकारिकभाषां निर्दिष्टुं स्वतन्त्रता, शक्तिः च अस्ति । आधिकारिकभाषाणाम् अतिरिक्तम्, संविधानं २२ प्रादेशिकभाषाः अनुसूचितभाषाः इति मान्यतां ददाति, अस्मिन् हिन्दीभाषा अपि अन्तर्भवति परन्तु आङ्ग्लभाषा न ।

भारतस्य अनुसूचितभाषाः सूची[सम्पादयतु]

भारतस्य संविधानस्य अष्टम अनुसूचीयां २२ अनुसूचितभाषाणां (Scheduled languages) सूची अस्ति । अधोलिखितायां सारणीयां भारतगणराज्यस्य २२ अनुसूचितभाषाः (२००८ तमस्य वर्षस्य मे-मासस्य अष्टम-अनुसूचिकायां निर्धारितम्) सूचीबद्धाः सन्ति, सह प्रदेशैः सह यत्र ते व्यापकतया भाष्यन्ते, राज्यस्य आधिकारिकभाषारूपेण उपयुज्यन्ते च । तथापि, राज्यानि अनुसूचितभाषातः स्व-आधिकारिकभाषाचयनं कर्तुं अनिवार्यं न भवन्ति । सिन्धीभाषा कस्मिन्नपि राज्ये आधिकारिकः न भवति यद्यपि अष्टमसूचिकायां सूचीबद्धम् अस्ति ।

क्रमसङ्ख्या भाषा[५] कुटुम्बः वक्तारः
लक्षेषु (मिलियने) २०११[६]
राज्ये(-षु) आधिकारिकमान्यता अ॰मा॰सं॰ ६३९ सङ्केतः
(ISO 639 कोड्)
असमिया हिन्द-आर्य, पूर्वेय १५३ (15.3) असम as
उर्दू हिन्द-आर्य, केन्द्रीय ५०७ (50.7) आन्ध्रप्रदेशः,[७] उत्तरप्रदेशः, जम्मूकाश्मीरम्, झारखण्ड, तेलङ्गाणा, देहली, पश्चिमवङ्ग, बिहार[८][९] ur
ओडिया हिन्द-आर्य, पूर्वेय ३७५ (37.5) ओडिशा, झारखण्ड, पश्चिमवङ्ग[१०][११][१२][८][९] or
कन्नड द्राविडीय ४३७ (43.7) कर्णाटकम् kn
काश्मीरी हिन्द-आर्य, दार्दीक ६८ (6.8) जम्मूकाश्मीरम्[१३] ks
कोङ्कणी हिन्द-आर्य, दक्षिणेय २२.५ (2.25) गोवा[१४][१५] gom
गुजराती हिन्द-आर्य, पाश्चात्य ५५५ (55.5) गुजरात, दादरा नगरहवेली च दीव दमण च gu
डोगरी हिन्द-आर्य, वायव्य २६ (2.6) जम्मूकाश्मीरम्[१३] doi
तमिऴ् द्राविडीय ६९० (69) तमिळनाडु, पुदुच्चेरी ta
१० तेलुगु द्राविडीय ८११ (81.1) आन्ध्रप्रदेशः, तेलङ्गाणा, पुदुच्चेरी te
११ नेपाली हिन्द-आर्य, उत्तरेय २९ (2.9) पश्चिमवङ्ग, सिक्किम ne
१२ पञ्जाबी हिन्द-आर्य, वायव्य ३३१ (33.1) देहली, पञ्जाब, पश्चिमवङ्ग, हरियाणा[८][९] pa
१३ बाङ्गला हिन्द-आर्य, पूर्वेय ९७२ (97.2) असम, झारखण्ड, त्रिपुरा, पश्चिमवङ्ग[१६] bn
१४ बोडो तिब्बती-बर्मी १४.८ (1.48) असम brx
१५ मणिपुरी तिब्बती-बर्मी १८ (1.8) मणिपुर mni
१६ मराठी हिन्द-आर्य, दक्षिणेय ८३० (83) दादरा नगरहवेली च दीव दमण च, गोवा, महाराष्ट्रम् mr
१७ मलयाळम् द्राविडीय ३४८ (34.8) केरळम्, पुदुच्चेरी, लक्षद्वीपाः ml
१८ मैथिली हिन्द-आर्य, पूर्वेय १३६ (13.6) झारखण्ड[१७] mai
१९ सान्ताली आग्नेय ७३ (7.3) झारखण्ड[१८] sat
२० संस्कृतम् हिन्द-आर्य ०.२ (0.02) उत्तराखण्ड, हिमाचलप्रदेशः sa
२१ सिन्धी हिन्द-आर्य, वायव्य २७ (2.7) sd
२२ हिन्दी हिन्द-आर्य, केन्द्रीय ५२८० (528) अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः, उत्तरप्रदेशः, उत्तराखण्ड, गुजरात, छत्तीसगढ, जम्मूकाश्मीरम्, झारखण्ड, दादरा नगरहवेली च दीव दमण च, देहली, पश्चिमवङ्ग, बिहार, मध्यप्रदेशः, राजस्थानम्, लदाख, हरियाणा, हिमाचलप्रदेशः[८][९] hi

भाषा लिपिः[सम्पादयतु]

प्रत्येकायां आधिकारिकभाषायां निर्दिष्टा आधिकारिकलिपिः भवति, यस्य उपयोगेन आधिकारिकप्रयोजनार्थं लिखितम् अस्ति ।

लिपिः अनुसूचितभाषा(ः)
ओडिया ओडिया
ओल्-चिकी सन्ताली
कन्नड[१९] कन्नड
गुजरातीलिपिः गुजराती
गुरुमुखी पञ्जाबी
तमिळ तमिळ
तेलुगु[१९] तेलुगु
देवनागरी[२०] कोङ्कणी[२१], डोगरी, नेपाली, बोडो, मराठी, मैथिली, संस्कृतम्, सिन्धी[२२], हिन्दी
फारसी-अरबीलिपिः उर्दू, काश्मीरी[२३]
बाङ्गला-असमियालिपिः असमिया, बाङ्गला
मलयाळम् मलयाळम्
मीतै[२४] मणिपुरी

सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]

सन्दर्भाः[सम्पादयतु]

  1. "Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013)" [भाषा-अल्पसङ्ख्याकानाम् आयुक्त इत्यस्य प्रतिवेदनम्: ५०तमं प्रतिवेदनम् (जुलाई २०१२ तः जुन २०१३ पर्यन्तम्)]. भाषा-अल्पसङ्ख्याकानाम् आयुक्त, अल्पसङ्ख्यककार्याणां मन्त्रालयः, भारतसर्वकारः. Archived from the original on ८ जुलाई २०१६. आह्रियत १७ सितम्बर २०१६. 
  2. PTI (२५ जनवरी २०१०). "Hindi, not a national language: Court" [हिन्दी इति राष्ट्रभाषा नास्ति - न्यायालयः]. द हिन्दु. आह्रियत २० नवम्बर २०१८. 
  3. "Constitutional Provisions: Official Language Related Part-17 of The Constitution Of India" [संवैधानिक प्रावधानाः - भारतसंविधानस्य आधिकारिकभाषा संबन्धित भाग-१७]. आधाकारिकभाषा विभाग, भारतसर्वकारः. आह्रियत १ जुलाई २०१५. 
  4. ४.० ४.१ "THE OFFICIAL LANGUAGE POLICY OF THE UNION | Department of Official Language | Ministry of Home Affairs | GoI" [सङ्घस्य आधिकारिकभाषानीतिः | राजभाषा विभागः | गृहमन्त्रालयः | भारतसर्वकारः]. rajbhasha.nic.in. आह्रियत २० मार्च २०१९. 
  5. रूपान्तराणि, उपभाषाः च समाविष्टाः सन्ति
  6. "Statement 1 – Abstract of Speakers' Strength of Languages and Mother Tongues – 2011" [कथनम् १ - वक्तृणां भाषाबलस्य सारः -२०११]. गृहमन्त्रालयः, भारतसर्वकारः. Archived from the original on २७ जुन २०१८. 
  7. correspondent, dc (२४ मार्च २०२२). "Urdu second official language in Andhra Pradesh" [उर्दू इति आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य द्वितीय आधिकारिकभाषा]. Deccan Chronicle (in आङ्ग्ल). आह्रियत २६ मार्च २०२२. 
  8. ८.० ८.१ ८.२ ८.३ "Multi-lingual Bengal" [बहुभाषिकबङ्गः]. द टेलीग्राफ्. ११ दिसम्बर २०१२. 
  9. ९.० ९.१ ९.२ ९.३ फलकम्:Cite magazine
  10. "Oriya gets its due in neighbouring state- Orissa- IBNLive" [ओडिया समीपस्थराज्ये स्वस्य योग्यं प्राप्नोति - ओडिशा- आईबीएनलाईव्]. Ibnlive.in.com. ४ सितम्बर २०११. Archived from the original on १५ अगस्त २०१२. आह्रियत २९ नवम्बर २०१२. 
  11. नरेशचन्द्र पट्टनायकः (१ सितम्बर २०११). "Oriya second language in Jharkhand" [झारखण्डराज्ये द्वितीयभाषा इति ओडियाभाषा]. द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया. Archived from the original on ७ नवम्बर २०११. आह्रियत २९ नवम्बर २०१२. 
  12. "Bengali, Oriya among 12 dialects as 2nd language in Jharkhand" [बाङ्गला, ओडिया १२ उपभाषासु झारखण्डराज्ये द्वितीयभाषारूपेण]. daily.bhaskar.com. ३१ अगस्त २०११. आह्रियत २९ नवम्बर २०१२. 
  13. १३.० १३.१ दास, अन्नया (२ सितम्बर २०२२). "Cabinet approves Bill to include Kashmiri, Dogri, Hindi as official languages in Jammu and Kashmir" [जम्मूकाश्मीरप्रदेशे आधिकारिकभाषाः इति काश्मीरी, डोगरी, हिन्दीभाषाम् समावेशयितुं मन्त्रिमण्डलेन विधेयकम् अनुमोदितम्)]. ज़ी न्यूज़् (in आङ्ग्ल). आह्रियत ८ सितम्बर २०२०. 
  14. "The Origins of the Konkani Language" [कोङ्कणी भाषायाः उत्पत्तिः]. www.kamat.com. १५ जनवरी २०१६. 
  15. "Indian Languages: Konkani Language" [भारतीयभाषाः - कोङ्कणीभाषा]. iloveindia.com. आह्रियत ४ अगस्त २०२०. 
  16. "Archived copy" [सङ्ग्रहीत प्रतिलेखः]. Archived from the original on ६ जनवरी २०१४. आह्रियत ५ जनवरी २०१४. 
  17. "झारखण्ड : रघुवर कैबिनेट से मगही, भोजपुरी, मैथिली व अंगिका को द्वितीय भाषा का दर्जा" [झारखण्डः - रघुवरमन्त्रिमण्डलात् मगही, भोजपुरी, मैथिली, आङ्गिकाभाषाः प्रति द्वितीयभाषामान्यता]. prabhatkhabar.com. आह्रियत ४ अगस्त २०२०. 
  18. "Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri and Maithili" [झारखण्डराज्ये मगही, अङ्गीका, भोजपुरी, मैथिली इत्यादीनां द्वितीयभाषास्थितिः भवति]. द अवेन्यू मेल्. २१ मार्च २०१८. Archived from the original on २८ मार्च २०१९. आह्रियत ३० अप्रिल २०१९. 
  19. १९.० १९.१ यद्यपि कन्नडः तेलुगु वर्णमाला च मिलित्वा एकैव लिपिः तेलुगु-कन्नडलिपिः इति कथ्यते, ते पृथक् पृथक् लिपिरूपेण आधिकारिकतया मान्यतां प्राप्नुवन्ति।
  20. भाषायाः कृते ये देवनागरीम् उपयुज्य देशीरूपेण न लिख्यन्ते, परिवर्धिता देवनागरी इति विस्तारितं संस्करणं प्रस्तावितं आसीत् ।
  21. यद्यपि देवनागरी आधिकारिकलिपिरूपेण प्रचार्यते, रोमीलिपिः प्रधानतया उपयुज्यते।
  22. तथापि सिन्धप्रदेशे फारसी-अरबी आधिकारिकलिपिः अस्ति।
  23. यद्यपि विस्तारितं-शाहमुखी आधिकारिकं व्यापकं च प्रयुक्तालिपिः अस्ति, विस्तारितं-देवनागरी अपि अनुमतम् अस्ति।
  24. यद्यपि पूर्वीनागरी अपि अद्यापि बहुप्रयुक्ते वर्तते।