इलाममण्डलम्

इलाममण्डलम्
मण्डलम्
देशः	नेपालदेशः
विकासक्षेत्रम्	पुर्वाञ्चलम्
अञ्चलम्	मेची
मुख्यालयः	इलामपणम्
Area
• Total	फलकम्:Infobox settlement/metric/mag
Elevation (अधिकतमम्)	३,६३६ m
Population  (२०६८)
• Total	२,९०,२५४
• Density	१७०/km२
Time zone	UTC+५:४५ (नेपालदेशस्य प्रामाणिकः समयः)
मुख्यभाषाः	लिम्बु, नेपाली
Website	www.ddcilam.gov.np

इलाममण्डलम् सम्प्रति नेपालदेशस्य पुर्वाञ्चलविकाशक्षेत्रस्य मेची अञ्चले अवस्थितेषु चतुर्षु मण्डलेषु एतत् अन्यतमं वर्तते । अत्र जनाः बहुदूरात् भ्रमनार्थं आगच्छन्ति अतः इदं भ्रमणीयं च वर्तते । अस्य पूर्वदिशि भारतदेशस्य बंगालप्रान्तं तथा च दक्षिणदिशि झापामण्डलम् विद्येते ।अत्रत्याः कृषकाः चायं च उत्पादयन्ति ।

व्युत्पत्तिशास्त्र

इलाम इति नाम लिम्बुभाषा इत्यस्मात् निष्पन्नम् यस्मिन् "इल" इत्यस्य अर्थः विकृष्यः, "लम्" इत्यस्य अर्थः मार्गः च । नेपाल एकीकरणात् पूर्वं लिम्बुवान इत्यस्य दशसु स्वशासितराज्येषु इलाम-राज्यम् अन्यतमम् आसीत् । अस्य शासकः लाप्चा वंशस्य राजा हङ्गशु फुबा लिङ्देन इलाम-राज्यं लिम्बुवान-राज्यस्य संघीयराज्यरूपेण १८१३ ई.पर्यन्तं शासनं कृतवान् । अन्येषां लिम्बुवानराज्यानां गोर्खाराजस्य च सन्धिः (गोर्खा-लिम्बुवानसन्धिः १७७४ ई.), गोर्खा-सिक्किम च द्वन्द्वः, इलाम-राज्यस्य गोर्खा-सङ्गठनेन सह एकीकरणं कृतवान् लिम्बुवान्-नगरस्य दशराज्येषु इलाम्-राज्यं नेपालदेशे पुनः एकीकृत्य अन्तिमं राज्यम् आसीत् । गोरखाराजः इलामस्य शासकाय शासनस्य पूर्णस्वायत्ततां किपटस्य अधिकारं च दत्तवान् । इलाम १७१४ ई.पर्यन्तं स्वतन्त्रं लिम्बुराज्यम् आसीत् ।

सम्पूर्णविवरणम्

इलाम-नगरं शैक्षणिककेन्द्रम् अपि मन्यते, यत्र इलाम-पाँचथर-ताप्लेजुङ्ग-झापा-जनपदेभ्यः छात्राः प्रचुराः सन्ति । अत्र कानिचन संस्थानि सन्ति येषु माध्यमिकं, उच्चमाध्यमिकं, विश्वविद्यालयस्तरीयं च कार्यक्रमं प्रदत्तं भवति । एकदशकं यावत् माध्यमिकविश्वविद्यालयस्तरयोः तान्त्रिक व्यावसायिककार्यक्रमानाम् संख्या वर्धमाना अस्ति । इलाम-नगरस्य प्राचीनतमा संस्था महेन्द्ररत्न महाविद्यालय त्रिभुवनविश्वविद्यालयस्य घटकपरिसरेषु अन्यतमः अस्ति । नेपालस्य प्रथमः स्वायत्तपरिसरः, कृषिविज्ञानम्, शिक्षा, मानविकी, वाणिज्यम् इत्यादिभिः कार्यक्रमैः सुप्रसिद्धम् अस्ति । परिसरेण २०१२ तमे वर्षे उद्यानशास्त्रे विज्ञानस्नातककार्यक्रमः (B.S. 2069) आरब्धः, यस्मिन् नेपालदेशस्य सर्वेभ्यः छात्राः आकृष्टाः सन्ति ।

इलाम-नगरं धार्मिकमहत्त्वस्य कृते अपि प्रसिद्धम् अस्ति । देवीमन्दिरेषु महत् महत्त्वं वर्तते, अनेक जनाः केवलं तीर्थयात्रायै अत्र आगच्छन्ति । इलाम-नगरस्य प्रमुखं आकर्षणं नवकोणयुक्तं माई पोखरी-सरोवरम् अस्ति । नवदुर्गा देव्याः निवासस्थानम् इति अपि प्रसिद्धं अनेके पर्यटकाः अपि च नेपालीजनाः जनाः अस्य स्थलस्य दर्शनार्थम् आगच्छन्ति । एतत् स्थानं वनस्पतिजन्तुनां प्रसिद्धेषु स्थानेषु अपि अन्यतमम् अस्ति, यत् जीवविज्ञानिनां आकर्षणं करोति । तथैव गजुर्मुखी नेपाल भारत च यात्रायाः धार्मिकस्थलम् अपि अस्ति । इलाममण्डले माईनद्याः तस्याः चत्वारि उपनद्याः अपि उद्भवन्ति । लघु पथिभरा, पञ्चकन्या अन्यत् स्थलं तीर्थयात्रायाः कृते प्रसिद्धम् अस्ति । प्रसिद्धः माने भञ्ज्याङ्गः (Mane pass) इलाम-नगरं भारतस्य पश्चिमबङ्गस्य दार्जिलिंगमण्डलेन सह सम्बध्दयति । कन्यामं श्रीअन्तु शिखरम् च अवश्यं द्रष्टव्यम् ।

इलाम श्रीअन्तु शैलेस्थिता दृष्य अट्ट

विकास एवं संस्कृति

इलाम अद्य नेपालस्य विकासशीलस्थानेषु अन्यतमम् अस्ति, यद्यपि पाश्चात्त्यभागाः अद्यापि मूलभूतसुविधाभिः (मार्गजालं, पेयजलं, स्वास्थ्यम् इत्यादिभिः) सह संघर्षं कुर्वन्ति अन्येषां मण्डलानां तुलने प्रवासस्य दरः अतीव न्यूनः अस्ति, यतोहि व्यक्तिगतपरिवारैः कृषिकार्यं स्वीकृतम् । इलाम परम्परागत चाय(हरितचाय, रजतचाय, सुवर्णचाय), अतीव प्रसिद्धा पत्रचायः, विश्वस्य उत्तमगुणवत्तायुक्तासु चायेषु अन्यतमः अस्ति, यूरोप, अस्ट्रेलिया, अमेरिकादेशेषु निर्यातितः भवति । अस्मिन् मण्डले आयस्य मुख्यः स्रोतः वाणिज्यिककृषिः, विशेषतः चाय, पुंगिफलम्, आर्द्रक, आलूकम्, झाड़ूतृणम् (Thysanolaena latifolia) इत्यादीनि नगदसस्यानि बृहत्प्रमाणेन उत्पादनं च दुग्ध-दुग्ध-सम्बद्धानि उत्पादनानि च यथा दुग्धं (ओलान्), पनीरं, चुर्पी (पारम्परिकं कठोरपनीरं) dog) इति अपि ज्ञायते चर्वणं तथा स्थानीयमिष्टान्नम्। अन्तिमेषु वर्षेषु छुर्पी-उत्पादनं महत्त्वपूर्णनिर्यात-उद्योगे विकसितम् अस्ति, यत्र स्थानीय-डिजिटल-माध्यम-रिपोर्ट्-पत्रेषु अमेरिका-यूरोप-सदृशेषु अन्तर्राष्ट्रीय-बाजारेषु प्राकृतिक-शुनक-चर्वण-रूपेण तस्य वर्धमानमागधायाः प्रकाशनं कृतम् अस्ति